Fisket ved Vest-Grønland

Skipper Johan Olsen frå Ålesund hadde allereie tidleg på 1920-talet drive kvalfangst ved Vest-Grønland. Han hadde observert store mengder fisk. Dette fortalde han om i eit foredrag i Aalesunds Skipperforening hausten 1923. Ein av dei som høyrde foredraget, var den unge skipperen Peder Blindheim. Hans far, Elias Blindheim, var både skipper og reiar, og saman med sønene var han eigar av tre fiskefartøy, Aspø, Rosholmen og Faustina.

Elias Blindheim tilbaud seg å gå til Grønland dersom han fekk med Faustina, som han meinte var best egna til ein slik ekspedisjon. Dei hadde ikkje grønlandskart, men ein ven av Peder Blindheim fekk tak i eit kart i Danmark. Då planane om denne ekspedisjonen blei kjende, fekk dei brev frå Danmark, om at dette var dansk område, og dei fekk ikkje lov å fiske der. Kom dei i land, ville dei bli arresterte.

Men dei fortsette planlegginga. Den 10. mai 1924 la Faustina ut frå Ålesund. Dei kom ut for hardt vêr og heldt på å miste ein mann. Ved Island tok dei kontakt med søsterskipa Rosholmen og Aspø. Dei hadde med seg agnsild til båtane som høyrde til same reiarlag til. Så drog dei i fløyta til avskil. «Sakte kurs til det ukjende», stod det i dekksdagboka til Faustina.

Den 6. juni var Faustina framme ved Vest-Grønland og kom raskt i fiske av kveite og torsk. Då båten måtte gå under land, blei dei arresterte og låg i Godthåp i 17 døgn (Godthåp er hovudstaden på Grønland og heiter no Nuuk). Dei hadde 60 tonn saltfisk og 200 tønner kveite om bord.

Hans Myrvågnes frå Herøy var med på denne turen, og det er teke vare på dagboka han skreiv. Året etter la Elias Blindheim ut på ein ny ekspedisjon, denne gongen med 750-tonnaren Glittertind, og no hadde han alle tre båtane sine med. Det var fiskedampskip av stål. Ein var i gang med eit fiske ved Vest- Grønland.

I 1930 var eit nytt selskap under stifting: AS Kveitefisk med hovudkontor i Oslo. Selskapet rusta ut ein ekspedisjon med moderskipet DS Korsvik. Båten hadde fryseri om bord, og dei skulle fiske torsk og kveite, og dei skulle gjere forsøk med å produsere filet. Dei var med andre ord tidleg ute med nye tankar om korleis fisken skulle takast vare på.

Mannskapet til ekspedisjonen skulle hyrast i Ålesund og frå bygdene omkring.

I 1933 var dei to motorbåtane Juvel frå Sande med skipper Rasmus Ervik, og Koralen frå Haram med skipper Nils Davik med på Korsvik-ekspedisjonen. Dei brukte 11 døgn over havet. I 1934 gjekk dei bortover igjen. Dei fekk eit forferdeleg uvêr ved sørspissen av Grønland, Kap Farvel. Eit frykta havstykke, og me kan knapt førestelle oss korleis dei hadde det om bord i desse små båtane med motorar på 60–70 HK. Dei hadde ikkje radiokommunikasjon, og på eit tidspunkt trudde begge skipperane, Ervik og Davik, at den andre båten hadde forlist. Koralen fekk ein brotsjø som slo inn deler av rekka og maskindøra. Maskina stoppa, og dei blei liggande og drive med sjøen inn på sida. Dei fekk tetta båten med margarin, og dei sleppte ut olje for å dempe brotsjøane. Dei fekk starta motoren og kom seg i land og fekk gjort ein reparasjon, og dei kom seg i fiske. Sjølv meinte dei at dei hadde fått hjelp av høgare makter.

Juvel berga seg gjennom stormen ved å sleppe ut eit drivanker. Det var berre tilfeldig at dei hadde dette drivankeret. Seglmakar Lindgård i Ålesund hjelpte brørne med segla til Juvel før dei drog over til Grønland. Han meinte at dei burde ha eit drivanker, men brørne hadde ikkje råd til å kjøpe det. Lindgård gav dei då drivankeret som dei kunne betale då dei kom heim. Dette berga dei gjennom stormen.

Den 28. november 1931 var ein stor dag for dei eldste Ervik-brørne frå Kvamsøy. Då kom dei heim med nybygget Juvel på 60 fot. Den var utstyrt med ein 60 HK svensk Elwe- diesel. Juvel var bygd av Lars Brastad, Vestnes i Romsdal.

Dei hadde spart opp pengar, men måtte også ha eit lån. Det var ikkje like enkelt, så dei måtte sette heimen sin på Kvamsøya i pant. Då dei gjekk til Grønland, var fem av brørne om bord. Ein kan knapt førestelle seg kva dei tenkte dei som var heime. Alle fem brørne var med bortsett frå dei to yngste, Sverre og Kjell. Dette var starten på fleire tiår med fiske på fjerne farvatn for Ervik-brørne. I 1935 blei båten seld, og brørne tinga seg ein stålbåt på 103 fot med Liaaen Verft i Ålesund. Det var første fiskebåten som blei bygd av stål, sidan 1917. Den kom ut til vintersildfisket i 1936. Den var bygd langt framfor si tid, og den hadde bunkerskapasitet til å greie ein tur til Grønland utan stopp for bunkring. Etter det har det blitt mange båtar for Ervik-familien; både snurparar og fabrikktrålarar, og dei var pionerar på meir enn ein måte. Ervik-reiarlaget har vore ein viktig del av sunnmørsk havfiskehistorie heilt fram til no. Dagens Juvel driv fiske etter kril på den sørlege halvkule, det er også ein pionerinnsats.

Nils Davik var fødd i 1888 i Davika på Fjørtoft. Han starta som fiskar i konfirmasjonsalder. I 1917 tok han navigasjonseksamen. Etter å ha vore både fiskar og skipper på ulike båtar i fleire år var han på utkik etter ein høveleg motorbåt. I 1929 fekk Nils Davik tilslaget på den 68 fots kravellbygde hardangerbåten Revjehorn for 13.000 kroner. Dette var ein stor båt etter den tid. Båten var bygd av Johan Storækre i Kvinnherad i 1917. Den blei levert til Ole Andreas Olsen, Stadlandet. På den tid var det den største motorbåten i Sogn og Fjordane. Båten hadde ein to sylindra 70 hk Hein Bergen-motor.

Men det var tøffe tider, og karane på Stadlandet greidde ikkje å sitje med båten. Den blei seld til Knut Uksnøy Haram i 1919 for 60.000 kroner. Han måtte også kvitte seg med båten, og den hamna i Davika på Fjørtoft for ein billeg peng og fekk namnet Koralen.

Han dreiv fiske ved Bjørnøya og gjorde det høveleg bra. I 1930 fekk dei havari både på rorstamma og motoren utanfor kysten av Troms. Dei blei taua til Tromsø og seinare til Lofoten. Nils Davik gav ikkje opp, men blei liggande i Lofoten og kjøpe fisk frå andre båtar medan han forhandla med bankar og motorleverandørar. Dei sette no inn ein Finnøymotor. Den var på heile 100 hk. Koralen med Nils Davik som skipper gjekk til Grønland også i 1932. Nils Davik hadde røynsle frå Grønland då han i 1925 var skipper på fiskedampskipet Løvøy. Turen i 1933 var den andre for Koralen, og det var på tredje turen i 1934 det heldt på å gå skikkeleg gale.

Frå 1924 til og med 1948 drog til saman 92 fiskebåtar med om lag 8000 mann til Vest-Grønland, på leiting etter nytt hav med rike fiskebankar som dei sette namn på. «Bananbanken» «Fyllabanken», «Navnløsebanken» m.fl.

Kapp Farvel det sørlegaste punktet på Grønland; Det ligg på 59° 46ʹn.br, dvs. om lag same breiddegrad som Oslo. Ligg på ei 300 m høg klippe. Mange småøyar og skjer i farvatnet omkring. Ofte stormar og store mengder is har ført til mange skipsforlis, men auka overvaking av isen har betra tryggleiken.

Asbjørn Flø er fødd på Flø i 1933. Han har ein mangfaldig yrkesbakgrunn. Han har vore fiskar, han har jobba på fiskebedrift på Ellingsøya. Han har køyrt lastebil, men lengst har han vore gardbrukar på Flø. Han var også ordførar i Ulstein frå 1979 til 1987, han var også på fylkestinget. I 1955 reiste han på sin første tur til Grønland med Barden. Han fortel:

– Me gjekk vestover den 1. mai, båten hadde lagt bak seg ei god sildefiske om vinteren. Båten skulle til klassing i august, difor skulle båten gå berre ein tur til Grønland det året. Me vart litt forseinka, fordi ein mann vart sjuk. Det vart bestemt at me skulle gå og få tak i ein mann på Færøyane, men så vart stuerten og sjuk. Oddmund Ulstein som hadde vore stuert, hadde byrja å jobbe på verkstad, men han sa seg villig å steppe inn. Han følgde Polarsel til Færøyane og kom om bord der.

Me vart liggande 8 dagar på Færøyane, det var no greitt det, me leid inga naud. Me gjekk ut, og me gjekk saman med Kvitnes. Me hadde fint vêr på oversiglinga, og då me nærma oss Grønland, nådde me att Longva frå Haram som skulle på kveitefiske. Det var 17. mai, og me gjekk opp på sida med Longva. Dei hadde høgtalarar på styrehustaket og sende popmusikk. Me runda Kapp Farvel og gjekk nordover langs land og starta fisket på ein bank som vart kalla Fiskenes. Me gjekk på sida av Ulstein-båten Gandal, me hadde med oss post til dei. Den 20. mai 1955 starta me med fisket, og eg egnde mi første line. Det var mykje arbeid og lite søvn, men eg hadde inntrykk av at det var litt betre om bord med oss enn hjå mange andre. Me var 12, kanskje 13 mann i ein felles lugar framme i båten. Me var ti fiskarar, to flekkjarar og ein saltar. Dei andre budde bak i båten. Men det var dårleg med vatn, me fekk ikkje dusje. Me hadde to messer, ei offisersmesse og ei mannskapsmesse. Me åt kvar for oss. Etter den tid var butilhøva bra. Men i august reiv dei felleslugaren og delte den i fleire lugarar.

Me var der borte om lag til 1. august, så det gjekk om lag fire månader frå me gjekk frå Ulsteinvik til me kom heim. Me hadde om lag 120 tonn saltfisk, men eg hugsar ikkje kva me hadde på lut, men eg hugsar at det var betydeleg betre enn det dei tente på land. Frå august til jul hadde eg ein liten jobb med Bjarne Flø som lastebilsjåfør.

Asbjørn Flø held fram: – I 1956 gjekk me allereie i april, og kom heim siste dagane i juli. Då hadde ein byrja med juksa.

I fleire år dreiv dei store båtane fiske med juksa ved Vest-Grønland, bakgrunnen var at fisken sumde ut på djupt vatn og stod oppe i sjøen og var ikkje tilgjengeleg for line.

– Andre båtar hadde juksasnelle, men det hadde ikkje me på Barden Det var sendt med nokre makkonglar og svenskepilkar og noko tynt tau som vart nytta til hyseliner. Det var hardt arbeid, me måtte hale fisken om bord, og det var tungt. Når dagen var slutt, måtte me gå laus på fisken, sprette den, flekkje den og salte den. Me var i sving alle mann med kvar sitt snøre, og det hadde lett for å vase seg. Maskinfolket var ikkje med og juksa. Stuerten skulle prøve seg, men det vasa seg heilt i hop for han.

Me dampa også tran, utstyret stod i eine sida. Det var bestmannen som hadde ansvar for det. Fata med tran sette me på land på Grønland, og me leverte litt fisk også. Det var mykje som skulle gjerast, og me som var fiskarar, fekk som regel berre fire timar på køya når me skulle opp og drage. Dei som skulle i egnarhuset, fekk sove litt lenger, det var alltid ei ekstra line klar, som vart kalla forgangsline.

Eg hugsar ein som kom bak i egnarhuset med lina si, den måtte me hente framme med linespelet. Der sat ein mann og kveila. Dette var ein tysdag, og han ropte glad: – Heldigvis i morgon er det onsdag og då er halve veka gådde. Det gjekk litt på humøret, og det var litt spent på slutten på turen. Om bord i Barden var stemninga lett. Skipper dei to første turane var Ole Wik, den siste turen i 1956 var det Knut Vågeskar. Bestmannen hadde fleire oppgåver, det var han som kokte tran, og han heldt orden på tau og utstyr. Han hadde bøyevakt når me låg stilt, og han kokte kaffi til dei som skulle tørne ut.

Asbjørn var fleire turar til Vest-Grønland, han var med både Flømann og Peder Aarseth.

Jostein Nevstad f. 1943 i Dimna, no busett i Haddal, har vore fiskar og sjømann heile livet. Dei siste åra av yrkeslivet var han med offshorebåtar. Men ein periode av livet var det fisket ved Vest-Grønland som engasjerte. Han gjekk om bord i Hareidingen i 1959, det var KL- Leif (Hareide) som var skipper. Jostein var mange turar saman med han, det var berre ein tur dei hadde ein annan skipper som heitte Birger Fylling. – Ein flink kar, seier Jostein. – Me hadde ein god tur då også. Det var to turar i året me hadde, båten lasta ca. 200 tonn med saltfisk. Dei dampa også tran og gjekk ofte i land i Færingehavn for å setje på land fata med tran, dei hadde dårleg plass. Me sov ca. 4 timar i døgnet, elles var det full fart med egning og draging. Også Jostein held fram fisket med juksa som ekstra hardt. Men i motsetning til Barden i 1955 hadde dei juksasneller. – Ein gong fiska me 13 tonn på ein dag utanfor Færingehavn. Då gjekk me i land og sløgde og flekte fisken og fekk den i salt, då var me stuptrøytte, fortel han.

Han var med Hareidingen i mange år, resultatet var varierande. Inn imellom var dei på Island og fiska sild til agn som dei fraus. Det var litt av eit arbeid. I 1966 gjekk han om bord i Berghorn frå Vartdal, det kom no ein ny generasjon grønlandsbåtar. Det var ombygde kvalbåtar, dei var mykje større, og dei hadde flekkemaskin til å flekke fisken. Dei hadde også større fryseri, og dei tok vare på avfall og hovud, som dei leverte til minkfor. Dei kunne ta med seg 400–450 tonn saltfisk, turane var lengre. – Men no gjekk me vakter, me fekk meir fri, det var meir ordna, men turane var lengre, seier Jostein. Det var Leif Hareide som var skipper. I 1967 var ikkje Jostein på Grønland. I 1968 gjekk han om bord i Knut Grønnevet frå Vartdal. Det var ein svær båt, og skipper var Lodve Grønnevet. I 1968 vart det julefeiring på Grønland. – Me jobba med å legge om fisk i jula, fortel Jostein. Saltfisken måtte leggast om etter ei tid i salt. – Eg hugsar at me fiska 70 tonn etter nyttår, og me passerte Kapp Farvel, den 19. januar i 1969. Me kunne like godt ha gått heim til jul, prisane gjekk ned etter nyttår, fortel Jostein.

Vi som voks opp med ein far som var grønlandsfiskar, vil ikkje utan vidare slutte oss til påstanden om at fiskarane har fått ressursane med staten, og at fisken er eigd av fellesskapet. Far min var klar på at om ikkje dei hadde gått ut for å bringe fisken heim, så hadde ikkje fellesskapet visst om fisken eingong. Med to turar i året på fire, fem månader var det tidvis lite å sjå og høyre av det faderlege opphav. Det som blei bringa i land av store verdiar, kom på ingen måte gratis. Kvinnene som budde saman med desse fiskarane, var åleine om alt ansvaret for ungar og hus i månadsvis. Vi kan gjerne setje fiskarkona på sokkel, for hadde desse kvinnene sitt netto bidrag til verdiskapinga blitt rekna om til 2013-kroner, så hadde det gitt gjenklang heilt inn i Finansdepartementet.

Fisket med liner ved Grønland kan utan atterhald definerast som verdas hardaste fiskeri. For det første sov dei lite, for det andre så jobba dei desto meir. Det var ikkje uvanleg at dei fekk berre fire timar fri i døgnet, slik heldt dei det gåande i månadsvis. Å fungere i dette vesle samfunnet med tjue mann kravde også psykisk styrke og evne til samarbeid. Å bu så tett på kvarandre i fleire månader tæra nok ofte på tolmodet.

Dei hadde likevel eit felles mål: Få mest mogeleg fisk om bord i båten. For løna var ikkje fast, kvar mann fekk ein del av fangstverdien. Ingen fisk, inga løn! I dag er fisket i ferd med å bli gløymt, og mange av dei som var med på dette fisket frå andre verdskrigen og utover, er borte eller gamle. Før andre verdskrigen var fisket organisert som ekspedisjonar. Dei fiska med doryar og lossa til moderskip. Ein av fiskarane som var med på det, var Hans Gjendem frå Vigra. Han fortalde at dei brukte båtar med 16 hk-motor, og var fem mann om bord. Dei fiska då i hovudsak kveite. I 1933 hadde Korsvik-ekspedisjonen med seg to båtar frå Sunnmøre. Juvel, med skipper Rasmus Ervik, og Koralen med skipper Nils Davik. ”Juvel” var ein trebåt på 60 fot med ein 75 hk motor, med andre ord ein kystbåt etter dagens terminologi. Dei fekk ein forrykande storm ved Kapp Farvel (sørspissen av Grønland). Det var først etter at eg blei vaksen, at far letta litt på sløret og fortalde om nokre stormar og orkanar han hadde opplevd ved Kapp Farvel. Båtane var så lasta då dei sette kursen heim, at dei hadde vatn på dekk. I heimen blei det aldri snakka om dette. Dei som var heime, skulle ikkje involverast i noko som kunne gi redsle. Kapp Farvel er eit frykta havområde, og det var når dei passerte der, vi fekk den vesle ”tekstmeldinga” i Sunnmørsposten: ”Passert Kapp Farvel, alt vel!”

Så høyrde vi ingenting på vekevis for ikkje å seie månadsvis. Men det var som regel når dei kom inn for å bunkre etter halv tur, vi fekk eit livsteikn frå vest, oftast i form av eit kort. Så blei det sendt ei nye ”tekstmelding” når dei var på heimveg. Generelt sett var dette ei tid då folk i liten grad forsnakka seg, og tida står i skarp kontrast til dagens informasjonssamfunn der vi sender ei tekstmelding dersom vi blir for lenge på do.

Grønlandsfiskaren burde eigentleg stått på sokkel saman med kona si. Vi som fekk ein smak på kva som blei forsaka både heime og borte for å få desse viktige verdiane til landet, veit at dei knapt gjorde det av lyst. Det var eit levebrød, og dei visste ikkje om noko anna. Og kvar gong politikarane kjem med floskelen om at fiskarane har fått fisken gratis med staten, så bør dei prøve å førestille seg ein storm ved Kapp Farvel i ein 60 fots båt med 75 hk-motor. Det er det få som greier, også av dagens fiskarar, og dei som gjekk i bresjen for dette fisket, og dei som tok det vidare, er i ferd med å bli gløymde.