Løynde minne etter levd liv på Osnes

Ein stor del av dei arkeologiske kulturminna er såkalla ikkje­synlege kulturminne. Dette betyr at dei er dekt av jord eller skog og at dei ikkje er synlege på mark­overflata. Arkeologiske granskingar av desse kulturminna har gitt oss mykje ny kunnskap, mellom anna om den førhistoriske garden og fortidig jordbruk. Spor etter desse aktivitetane let seg påvise når ein fjernar jorda. Desse spora er arkeologar trena i å kjenne att. Gjennom samarbeid med andre vitskapsfolk kan vi få ny innsikt i førhistorisk verksemd. Informasjonsverdien hjå ikkje­synlege kulturminne kan såleis vise seg å vere større enn det ein kan finne ut frå ein gjenstand. Oftast er det likevel samanhengen mellom gjenstandar, synlege og ikkje-synlege kulturminne som gir den største innsikta.

Sidan slutten av 1990-talet har det på Osnes vore gjennomført fire arkeologiske registreringar og to utgravingar (Pilskog 1999 og 2003, Nissen 2001, Johannessen 2004, Diinhoff in prep., Herstad 2008). Talet på kulturminne i dette området har med dette auka frå eit titals til over 500! Desse nye funna har gitt oss eit stort og nytt grunnlag til å tolke fleire tusen år med levd liv på Osnes. Lat oss sjå på nokre av desse spora.

Spora etter førhistoriske hus som arkeologar avdekkjer i bakken er i røynda avtrykk og nedgravingar etter huskonstruksjonen. Vi finn sjeldan fysiske restar etter trevirke og murverk.

Årsaka til dette er at virke og tømmer for lengst har rotna, om huset ikkje vart brent eller flytta. I samband med planane for utviding av kyrkjegarden på Osnes i 1999, vart det for første gong i Ulstein kommune påvist restar etter eit førhistorisk hus. Huset var av typen treskipa hus, som var den vanlegaste hustypen i Skandinavia frå eldre bronsealder til vikingtid.

Vi reknar med at desse husa var grindbygde, jf. figur 1. Denne konstruksjonsforma er brukt heilt opp til våre dagar, blant anna i gamle naust og løer.

Berre delar av huset på Osnes var avdekt, jf. figur 2 (Pilskog 1999). Vi fann spor etter åtte grinder med total lengde på litt over åtte meter. Grindbreidda er jamt over tre meter, medan lengdeavstanden mellom grindene var stort sett 1 meter. To av grindepara skil seg ut med ein avstand på omlag 3 meter. Dette tyder på eit litt større innvendig rom enn elles i huset. Det vart også funne spor etter ytterveggen som gjekk omlag ein og ein halv til to meter utanfor grindene. Breidda til huset har vore frå 6 til 7 meter.

Frå ytterveggane vart det funne restar etter leirklining med avtrykk etter kvistar. Dette tyder på at veggane bestod av flettverk mellom veggstolpane og at leire var brukt som isolasjon.

Denne byggjemåten finn ein att over heile Skandinavia. Frå huset fann vi nokre skår av keramikk. Desse er skår etter knuste keramikkar, og kan ha vore brukte til å lagre eller førebu mat. Trekol frå eit av stolpehola i huset er datert til tida 760 til 390 f.Kr. som tilsvarer siste del av yngre bronsealder og eldre førromersk jarnalder. Dateringa gir ein peikepinn på at huset har vore i bruk i denne tidsbolken.

Aust og nordaust for dagens gravplass er det funne store samlingar med busetjingsspor (omlag 300 stolpehol), men ingen sikre hus er identifiserte. Talet på førhistoriske hus på Osnes er nok høgre enn det eine som hittil er påvist.

På Vollane, som vart utskilt frå Osnes i 1838, er det og funne spor etter førhistoriske hus.

Heller ikkje desse var komplette fordi deler av dei heldt fram innunder eit moderne bustadområde (Johannessen 2004:29). I eit av stolpehola på Vollane vart det funne eit forkola korn av bygg. Kornet vart datert til overgangen mellom yngre steinalder og bronsealder, det vil seie for omlag 4000 år sidan. Stolpeholet kan vere ein del av eit hus frå steinalder. Funnet av bygg i stolpeholet og undersøkingar av pollen syner at jordbruket på Osnes var innført for omlag 4000 år sidan.

Eit anna særs spanande og sjeldsynt funn på Vollane er restane etter eit grophus. Grophuset kunne i undergrunnen sjåast som ei større nedgraving som målte 2,5 x 3,85 meter.

Nedgravinga var opptil 0,5 meter djup. Ein kunne ikkje finne konstruksjonsdetaljar som kunne fortelje noko om veggar og tak. Trekol funne i jordmassa daterte huset til mellom 750 til 390 f.Kr. (Johannsessen 2004:15). Mest sannsynleg kan dateringa knytast opp mot tida 540 til 390 f.Kr., dvs. Før-romersk jarnalder. Det er ikkje lange tidsbolken mellom grophuset på Vollane og grindbygninga på Osnes, men med fleire generasjonar i avvik er det ikkje mogleg å seie om dei var samtidige.

Like sør og aust for kyrkjegarden ligg det restar etter eldre og førhistoriske åkrar under bakken, jf. figur 2. Dei førhistoriske jordlaga skil seg ofte frå matjorda ved at dei er mørkare og meir kolhaldige. Under det førhistoriske jordlaget kan ein sjå mørke striper i undergrunnen.

Stripene er spor etter førhistorisk pløying, det vil seie spor etter arden. Arden, ein primitiv form for treplog, var i bruk frå jordbruket vart innført i yngre steinalder til rundt 1200-talet.

Frå mellomalderen tok plogen over som det mest nytta pløyereiskapet. Då arden manglar veltefjøl, må ein ofte føre arden på kryss og tvers dersom ein skal smuldre jorda. Forskjellen mellom plog og ard ser ein ved at plogen lagar furer som er rette og parallelle.

Det finst ulike typar ardspor på Osnes. Nokre liknar meir parallelle striper, medan andre er krysspløgde. Vi veit enno ikkje om dei ulike metodane å pløye på kan indikere noko meir.

Kanskje gjenspeglar endringar i ardsporrestane samfunnsendringar mot eit meir lagdelt samfunn. Eit meir lagdelt samfunn der det meir arealkrevjande systemet med vekselbruk frå tidleg jarnalder kan erstattast med meir intensivt drivne åkrar (Diinhoff 2008:1). Eller kanskje dei forskjellege typene ardspor var ein del av åkerdrifta, der det etter somme år var naudsynt å krysspløge?

Sør for kyrkjegarden ligg restar etter eit spanande fenomen. Under matjorda låg eit reint sandlag. Det er flygesand som har kome frå Osnessanden. Flygesanden dekker og vernar den førhistoriske åkeren, figur 3. I den førhistoriske åkeren kan ein skimte fleire lag med fossile åkrar. Åkerlaga har vore avsette over ein tidsbolk på fleire hundre år. Lik sider i ei bok, kan kvart jordlag fortelje noko frå si tid. I tillegg til restar av trekol, pollen og korn, inneheld åkeren også førhistorisk «søppel». Søppelet består av pilspissar, keramikkskår, glasskår, flintavslag, leire, brente bein og slagg. Søppelet er karakteristisk for si tidsepoke.

I samband med Bergen museum si utgraving i dette området kunne ein skilje ut 15 forskjellige jordlag. Dei fleste var åkerlag (Diinhoff 2008:3-5).

Nedre del av åkeren vart nytta omlag 130 e.Kr., det vil seie eldre romartid. Jordlaga ovafor var daterte til byrjinga av yngre romartid, rundt 230 e.Kr., og frå slutten av yngre romartid, omlag 410 e.Kr..

Møre og Romsdal fylkeskommune si registrering ga ei overraskande datering; det øvste åkerlaget ga eldre datering enn det underliggande (Pilskog 1999). Ved Bergen museum si utgraving fekk ein tilsvarande resultat. Eit åkerlag med flintavslag og dateringar til sein bronsealder låg oppå eit åkerlag med funn av spannforma keramikk frå folkevandringstid!

Dette kan forklarast med at ein på denne delen av Osnes har gjødsla jorda (Diinhoff 2008:4). Klimaendringar førte til problem med flygesand på delar av Osnes.

Problemet løyste bøndene med å tilføre meir jordmassar i åkeren. Dei «nye» jordmassane henta ein frå ein eldre åker. Til slutt måtte ein gje opp og flygesanden tok over. Den yngste åkeren i dette området er datert til rundt 1300-talet, så gjødslinga kan ha pågått i høgmellomalderen.

Ved Solaberget, like ovanfor den sørlege enden av Osnessanden, ligg eit kokegropfelt. Feltet er den største kjende konsentrasjonen av kokegroper på Osnes. Ei trekoldatering frå ei av kokegropene ga ei datering til Kristi fødsel, det vil seie for omlag 2000 år sidan. Ei kokegrop kan forståast som ein førhistorisk bakaromn. Ein grov ei grop i bakken. I gropa vart det fyrt opp eit bål og lagt på steinar. Etter kvart som veden vart til kol og steinane varme, la ein mat mellom steinane. Gropa vart så tildekt. Etter eit par timar kunne ein få ein perfekt steik eller eit lekkert fiskemåltid.

Det er sjeldan at ein på eit område som strekkjer seg omlag 16 meter finn 31 av dei totalt 42 registrerte kokegropene sør for kyrkjegarden. Det er anslått at ei kokegrop på omlag ein meter i diameter er stor nok til å fø omlag 30 personar. Talet på kokegroper og den avgrensa bruken av desse til visse stadar i landskapet, tyder på at kokegropene ikkje var i dagleg bruk, men har vore nytta ved større samankomstar ved spesielle høve (Narmo 2006:58- 59).

Ei skriftleg kjelde, Gutersagan (nedskrive før 1285) fortel om bloting. Mindre tingstadar skal ha hatt blot med kveg, mat og drikke. Dei sistnemnde vart kalla for Sydefæller, koke-kameratar, fordi dei alle saman kokte (Narmo 2006:60). Kokegropfeltet på Osnes kan tolkast både som ein mogleg kultstad og som ein viktig møtestad.

Arkeologiske registreringar påviser ikkje alt som ligg i jorda. Lausfunn av gjenstandar og undersøkingar av pollen i myrer, åkerlag, stolpehol og eldstadar gjev indikasjonar på at landskapet har vare påverka av menneskeleg verksemd i omlag 5000 år.

Ved overgangen yngre steinalder og bronsealderen var Vollane ei opa mark med ein del open fuktskog. På denne delen av Osnes vaks det ein del or, mjødurt, bregner og romer. Det var relativt mykje gras, noko som tyder på beiting i nærleiken. Spreidde førekomstar av linbendel (eit åkerugras) tyder på opa jord eller dyrking i nærleiken (Halvorsen og Hjelle 2004:8). Ut frå dagens materiale kan ein ikkje avgjere om åkerdrifta i yngre steinalder var av typen permanent åkerdrift eller ein vekselbruk med dyrking av bygg, brakklegging og beiting.

Spor frå steinalder finn ein og ved funn av pilspissar. Både ved Osnesmyra, ved kyrkjegarden, i området like nedanfor Oshaugen og i Ottavika er det funne spyd- og pilspissar av skifer.

Pilspissane har to mothaker og ein tange, jf. figur 4. Pilspisstypen var i bruk i yngre steinalder omlag 3900-2400 f.Kr. Fleire av pilspissane som er funne på Osnes har slipt dekor i form av strekar. Ein av pilespissane funne ved den arkeologiske registreringa i 1999 var dekorert med tre strekar (Pilskog 1999). I samband med eit planlagt fortau i 2008 like ved Ottesengarden fann arkeolog Anne Herstad ei skiferpil med ni strekar (Herstad 2008:12-13). Kva tyder desse strekane? Kanskje representerer dei bumerke etter jegerane? Kanskje strekane markerer antal skotne dyr? Det er ikkje godt å vite før ein har ei stor samling med pilspissar som ein kan samanlikne nærmare.

I eldre del av bronsealder får ein ein kraftig auke i røsslyng og kolstøvpartiklar. Det byrjar å danne seg ei lynghei. Funn av korn syner at ein fortsatt dyrkar bygg. Vidare utover bronsealderen (1800- 500 f.Kr.) var det lynghei på Osnes. Pollen etter korn syner at ein fortsatt dyrka bygg i området. Og restar etter stolpebarne hus og grophus syner fast busetnad i området. Det er magleg at Oshaugen opphavleg er frå denne tidsepoka, men diverre er undersøkingane og dokumentasjonen frå utgravingane på 1800-talet mangelfull. I dag har ein ikkje svar på når Oshaugen vart påbyrja.

I før-romersk jarnalder (500 f.Kr. – 0) var Osnes prega av lyngheidrift med røsslyng. Pollen etter smalkjempe, soleier, engsyre og korgplanter syner beiting i området. Spreidde førekomstar av kornpollen etter bygg og ein jamn andel linbendel syner pågåande korndyrking. I jarnalderen endra landskapet seg. Auken av vasplanter tyder på at det kanskje låg eit ope vatn på Vollane. Over tid vert lyngheidrifta redusert og auken i torvvekst tyder på fuktigare tilhøve.

Ved Osnesbrautane ligg restane etter ein åker frå mellomalderen (Pilskog 2003). Trekol frå det fossile dyrkningslaget synte ei datering til mellom 1415-1450 e.Kr. Åkrane frå denne tida kan vere samtidige med dei første skriftlege kjeldene frå garden. Det eldste skriftlege belegg frå Osnes skal vere frå 1311 (Håhjem 2008:22). Osnes er og nemnt i Diplomatarium Norvegicum, der Torstein og Pål Olavssønner lovbudde sitt gods i Synnes på Roald til sine arvingar. Dette vart gjort på Osnes-tinget 3. mai 1567.

På 1600-talet var Osnes rekna for ein av dei største gardane i Ulstein. I 1626 bestod garden av seks bruk. Dette heldt seg fram til 1787, då eit sjuande vart skilt ut. På garden stod eit klyngetun som var i bruk fram til utskiftinga i 1869. I dag er det ikkje synlege spor etter klyngetunet, sjå figur 6. Spor etter menneska frå 1800-talet har for oss blitt like løynde som spora etter dei som levde her for fleire tusen år sidan. Under registreringane i 1999 vart det funne ein del større stein som kan vere rester etter det gamle klyngetunet på Osnes. Dagens vegkryss til Osnessanden ligg midt i det som før var tunet på Osnes.

Mellomalderkyrkja på Ulstein brann ned i 1848 og ei ny kyrkje vart reist i 1859. I 1878 vart den nye kyrkja flytta til Ulsteinvik sentrum og sett opp ved sjøen ved gardsgrensa mellom gardane Osnes og Vik. Etter 1-2 generasjonars bruk av kyrkjegarden, vart det behov for ein ny.

I 1924 vart kyrkjegarden på Osnes vigsla. I ei 5000 år lang historie, med over hundre generasjonars bruk av området, vart dermed ei «ny» verksemd innført. Då kommunen ville utvide kyrkjegarden ved tusenårsskiftet, kom ein i direkte konflikt med kulturminna etter 5000 år med levd liv. Utvidinga av kyrkjegarden fører til fjerning av kulturminna og dermed alle framtidige generasjonar sin sjanse til å finne og tolke nye løyndomar frå fortida.

Dagens forvaltning har som målsetjing at eit mangfald av kulturminne skal takast vare på til framtidige generasjonar. Kulturminna tilhøyrer ikkje berre vår generasjon. Kulturminna representerer ein begrensa ressurs, noko som krev at ein tenker over kva som skal takast vare på og kva ein skal fjerne for å skape rom for vår generasjon sine samfunnsbehov. Oppgåva til forvaltninga er å vurdere konsevensar i eit langsiktig perspektiv og vurdere verdien av kulturminna opp mot tiltaket si samfunnsnytte. Å sikre gravplass-situasjonen i Ulstein har stor samfunnsnytte, så det skulle mykje til for å gå imot planane. Spora etter levd liv på Osnes er ikkje berre eit viktig kulturminne lokalt, men er og av nasjonal verdi. Både fylkeskommunen og direktoratet (Riksantikvaren) vurderte kulturminneverdiane som så store at dei måtte takast vare på. Saka vart avgjort i 2005, då Miljøverndepartementet vedtok eit kompromiss. Ein stor del av dei løynde kulturminna skulle takast vare på til komande generasjonar, samstundes som ein fekk utvide kyrkjegarden i større omfang enn faglig anbefalt.

Miljøverndepartementet understreka at «det er særs viktig å ta vare på dei omfattande og svært verdfulle nasjonale kulturminneverdiane på Osnes» (MD 18.02.2005). At ein mindre del av kulturminna vart fjerna skulle gje Ulstein kommune tid til å finne eit betre eigna område til gravplass.

For 10 år sidan bestod dei kjente kulturminna på Osnes av gravhaugar, ein bautastein og lausfunn av gjenstandar. Funna av dei ikkje-synlege kulturminna har utvida kunnskapen om området enormt, jf. figur 5. Med an gravhaugar og bautasteinar er res-tar etter den rikaste delen av be­folkninga, kan dei ikkje-synlege kulturminna i tillegg gje innsyn i ein større del av den førhistoriske busetnaden.

Dagens generasjon forskarar kan finne fleire løyndomar frå fortida enn kva ein kunne avsløre for berre ein generasjon sidan. Å ta vare på trekol for datering var ein utenkeleg tanke for dei som grov i Oshaugen på 1800-talet. Vår kunnskap og våre vitskaplege metodar er likevel avgrensa. Ein kan rekne med at framtidige generasjonar har utvikla betre metodar enn det vi har. Like viktig er det at nye generasjonar får sjansen til å oppleve og sjølv stille sine eige spørsmål til fortida, og dermed finne nye løyndomar etter levd liv.

Bårdseth, G. A. 2008 E6-prosjektet Østfold Band 5 Evaluering – resultat. Varia nr. 69

Kulturhistorisk museum Forn­minneseksjonen. Oslo

Diinhoff, S. 2008 De arkæologiske frigivningsundersøgelser ved Osnes 2006. Upubl.
preliminær rapport. Bergen museum. Bergen

Herstad, A. 2008 Innberetning om arkeologisk registrering ved Osnes kirkegård. Overvåking av nedlegging av kloakkrør, og registrering langs område regulert til fortau. Møre og Romsdal fylkeskommune. Molde

Halvorsen, L. og Hjelle, K. L. 2004 Vegetasjonshistoriske undersøkelser Osnes (gnr. 7),
Ulstein kommune, Møre og Romsdal. De naturhistoriske samlinger, Bergen museum. I
Johannessen, L. 2004. Arke­ologiske undersøkelser. Krushammaren-Halsneset, Skeide gnr. 6 og Osnes gnr. 7, Ulstein kommune, Møre og Romsdal fylkeskommune. Bergen

Håhjem, B. E. 2008 «Mellom bakkar og berg utmed havet heve nordmannen fenge sin heim» Bosetningsutviklingen i Ulstein og Hareid mellom 1200-1660″. Upubl. mastergradsoppgåve NTNU. Trondheim

Pilskog, F. 1999 Rapport frå arkeologisk registrering. Reguleringsplan for Osnes. Ulstein
kommune. Møre og Romsdal fylkeskommune. Molde

Pilskog, F. 2003 Rapport frå arkeologisk registrering. Reguleringsplan for Osnes kyrkjegard.
Utvida planområde. Ulstein kommune. Møre og Romsdal fylkeskommune. Molde
Narmo, L. E. 2006 Kokegroper og ideologi. Ottar nr. 4 2006 s. 58-63. Tromsø museum, Tromsø.