To kommunar, to sokn, eitt prestegjeld. Soknerådet blir innført

Bygdene i Ulstein og Hareid hadde til dels blomstra i ly av verdskrigen. Sjølv om Noreg i 1917 for alvor byrja å merke følgjene av krigen; rasjonering, mangel på all slags materiell, kol og olje, var det likevel gode prisar på slikt som fisk og jordbruksvarer. Det var både økonomisk optimisme og stor byggeaktivitet, og tanken på elektrisk kraft låg også der og lokka. Førestellinga om elektrisk energi oppnådde denne tida hissige gjennomslag i heradsstyra i kommunar over heile landet. I Ulstein var det alt fleire trevarefabrikkar, minst to av dei gjorde seg nytte av vasskraft. På Håkonsholmen og Sundgot var det bygt opphalingsslippar for båtar. I 1912 flytta brørne Thomas og Peter Hatlø (starta smie og maskinverkstad i Vikefjøra i 1909) verksemda si til inste Osnes, der det var lagleg å slippsetje båtar, og i 1917 grunnla Martin Ulstein Ulstein Mekaniske Verkstad. Våren 1916 tok arbeidet med Ulstein elektrisitetsverk til i kommunal regi, og den 14. desember 1917 kom det elektriske lyset på, ein merkedag i soga til Ulstein kommune (Johan Ottesen, Inn i krafteventyret, 1992).

I 1916 vart trønderen Jon Hoem sokneprest i Ulstein. Han hadde mellom anna vore stiftskapellan i Nidaros. Då Ulstein fekk elektrisitetsverk i 1917, tok kyrkjetilsynet straks opp tanken om at kyrkja måtte gjere seg nytte av den nye landevinninga og legge elektrisk lys inn i kyrkja. Det skulle likevel gå tre år før dei sette planen ut i livet. I 1920 tok Th. Hurlen på seg installasjonsarbeidet for 540 kroner. Samtidig ber sanitetsforeininga om at det blir ordna med eit oppvarma rom for dåpsborna. Dette var kyrkjetilsynet samd i, og vedtok å dele sakristiet med ein skiljevegg og gav kyrkjeverja i oppdrag å skaffe ein varmeomn på 2000 watt.

I 1917 var det klart at kyrkjegarden ville bli for liten om få år, og kyrkjetilsynet leitte etter alternativ. Den første tanken som melde seg, var å ta opp att den gamle kyrkjegarden på Ulstein som ei mellombels løysing. I staden såg dei seg om etter ein annan stad som låg nærare. Valet fall på Osnesflotane. Der var fin og djup sandjord, men som venta kom det sterke motførestellingar mot å ta den beste matjorda og dei finaste attelegene på Osnes. Men det enda med at heradstyret tok grunnen med oreigning. Den 1. september 1920 skreiv dei under på skøytet.

Kyrkjetilsynet var i arbeid ut året 1921. Då tok den nye lova om sokneråd til å gjelde (Waage 1978). I denne optimistiske byggjeperioden medan krigen rasa på kontinentet, fekk til dømes Julius Ulstein sett opp Central Hotell i 1915, kalla det største og flottaste bygget i Ulsteinvik etter kyrkja. Så hugsar vi at Severin Hop stod i spissen for å reise ungdomsskulen (seinare Sunnmøre Folkehøgskule) på Reiten i 1919. I denne perioden byrja også Ulstein Indremisjon å snakke om nytt hus. Osnes bedehus var både for lite og i heller dårleg stand. No var det pengar mellom folk, men byggjearbeidet kom ikkje til seg før i 1920, knapt månader før dei gode tidene slo om i ei alvorleg krise. Den nye bedehuset vart vigsla 5. februar 1921 av prost Hoem. Formann i byggjenemnda, Johannes Hatlø, overleverte så bygget til leiaren i Ulstein Indremisjon, Martinus Osnes. Det skulle bli tungt å få finansane på plass.

Som eit omen om den komande krisa slo spanskesykja til også på Hareidlandet. Hausten 1918 kom den 18 år gamle brandalsguten Bjarne Georg Brandal ned frå fjellet etter ein fisketur i Skinnali-vatnet. Ikkje før var han komen heim, før han lagst ned med feber. Eit par døgn seinare, den 21. oktober, var han død. Symptoma var ikkje ulike det dei hadde sett andre stader: brå, høg feber, hoste, smerter i auge, øyre og rygg, vondt i hovud og svelg, belegg på tunga, naseblod. Han var berre eitt døme. Panikken hadde for lengst spreidd seg både i Ulstein og Hareid – som i store delar av verda. Spanskesykja skuldast eit influensavirus type A, ein type fugleinfluensa som tok spranget over til menneske. I Noreg tok ho livet av minst 15.000 menneske. Kyststrøka vart særleg råka. I Ulstein kan statistisk sett kring 12-15 ha døydd, anten direkte av influensaen eller – som det ofte hende, av ettersjukdomar som lungebetennelse.

Vi har ikkje tal over kor mange som vart sengeliggande med influensa i Ulstein i 1918, men lokalavisa Aarvak skriv om epidemien 24. september: – Vi høyrer at spanskesykja tek større og større omfang. Det er ikkje lenger berre i byane ho herjar, men rundt om på landsbygdene i våre næraste grender. Ja, i nokre heimar ligg heile huslyden. Det er ikkje spøk! Her i Ulstein ligg mange svært dårlege. – Er det gjort kva som gjerast kan for å få Walderhaug heim att? Å vere dokterlaus i slike tider er ikkje greitt.

På Sunnmøre var legedekninga i 1918 alt i utgangspunktet dårleg. Som vi kan lese av oppslaget i Aarvak, var distriktslegen i Ulstein borte då sjukdomen slo til for alvor. Dette var på tampen av første verdskrig, og lege Walderhaug vart i lengre tid utkommandert på nøytralitetsvakt. Ikkje rart kjerringråd og folkemedisin hadde gode tider. Samtidig kom kristelegsinna bygdesamhald og hjelpsemd godt med.

Spanskesykja var ein pandemi som herja bygdene i eit års tid. Men på det jamne tok tuberkulosen fleire liv og førte vanlagnad med seg i mange heimar. Før dei klarte å utvikle effektive medisin mot tuberkulosen, gjekk behandlinga stort sett ut på opphald på sanatorium. I mellomkrigstida var ungdom i alderen 15 til 20 år mest utsett for smitte. Men ingen kunne vere sikre på å gå klar. Verst var det om ei småbarnsmor vart sjuk. Då var det nødvendig å halde borna borte frå mora for å prøve å hindre at dei vart smitta. Kyrkja og kristeleg inspirerte organisasjonar som Saniteten spelte ei viktig rolle med å hjelpe heimar som vart råka.

Kva sa dei frå preikestolar og i bedehus når ulykkene ramma denne tida? Dette kunne nok vere litt forskjellig. Ludvig N. Holstad streifar spørsmålet: – Ein gong høyrde eg ein lekpredikant nemne tæringa som ein velsigna sjukdom for ungdommen. Dei får så godt høve og så god tid til å tenkje seg om. Eg veit ikkje om mannen hadde misst nokon av sine eigne i denne sjukdomen, slik at han tala av røynsle. Men eg veit i alle fall ein ting, eg har sett vonløysa i unge andlet når dei fekk dommen sin. Eg har sett unge augo breste i døden, nett i den alderen då livet er det kjæraste av alt. Eg velsignar ikkje, nei, eg bannar tæringa. Umåteleg takksam er eg for alle landevinningane mot denne folkepesten.

Sommaren 1918 kunne du merke at det snart kunne vere slutt på krigskonjunkturane. Prisane vart mindre faste, aksjeverdiar gjekk ned. I 1920 var landet for alvor inne i konjunkturomslaget. Økonomar har gjort mange forsøk på å forklare kvifor djupe depresjonar utviklar seg, slik dei gjorde først på 1920-talet og særleg rundt 1930, på verdsbasis, nasjonalt og lokalt. Under boomen ser vi at det private næringslivet låner pengar for å investere, det vere seg i nye båtar og utstyr – eller i maskiner og bygningar, ikkje ulikt det vi har opplevd under oljeboomen i vår tid, frå 2005 til 2015. Så lenge oppturen held fram, og prisane stig, verkar dette lønsamt.

Men kredittvekst ber med seg gjeldsvekst. Så sprekk bobla, og prisane stuper utan at gjeldspliktene blir mindre. Med eitt skuldar reiarlag, bedrifter og hushaldningar meir enn dei eig – og er teknisk konkurs.

Historia om Ulstein på 1920- og 1930-talet er ei historie om tøffe økonomiske vilkår for mange av innbyggjarane. Det er ei historie om slit og sveitte, om arbeidskonflikt, arbeidsløyse, naudsarbeid, tvangsauksjonar og ein kamp om å få endane til å møtast. Siste utveg var fattigkassa. Men den fornedringa utsette folk i det lengste. Igjen var det kristelege samhaldet ein viktig faktor for å hjelpe heimar i naud.

For å hjelpe på situasjonen kunne kommunen vende seg til staten og søkje om tilskot til naudsarbeid. Ulstein Indremisjon fekk òg merke krisa då det nye bedehuset skulle finansierast. Medlemmer gjekk rundt med lister der folk kunne teikne seg for bidrag, men denne gongen gav det på langt nær nok. Sommaren 1920 var situasjonen byrja å bli prekær mellom folk, bankane kunne ikkje yte lån, og styret vende seg til privatpersonar med bønn om lån. I 1921 sa landhandlar A. Johannessen seg villig til å løyse ut dei private långivarane og overta heile lånet. Huset kosta i alt vel 35.000 kroner, og lånet var på 28.000. Ulsteinvik bedehus vart først gjeldfritt i 1944 (Ulstein 1983)

Men mellomkrigstida (1930-åra) i Ulstein er også ei forteljing om tider som gradvis snur, om bedrifter som utviklar seg og får meir å gjere, om fiske og fangst som gir innkome til mange, og om kommunikasjonar som blir betre. Kulturlivet blomstrar, og sokneprest Otto Holmås får mykje folk med seg om han enn er kontroversiell. Peder Fritz Waage (1978) meiner det gjekk ei vekking over Ulstein i 1923-24, med emissær Løvås i Kinamisjonen og emissærane Thomassen, Karlsen og Lid. Vekkinga heldt fram også i 1924 med emissærane Haddal og Austreim. Men Kristen Ulstein konkluderer med at perioden for det meste gjekk utan noko åndeleg gjennombrot. Rett nok kom det med eit par dusin unge i den omtalte vekkinga – som la grunnlaget for IUF.

I 1920-åra var både Ulstein Indremisjon og Ulstein kr. Ungdomsforeining opptekne av at det var så lite åndeleg liv. Årsmeldinga for indremisjonen for 1930 speglar av dette: – Det er vår tru og vår von at det snart må kome rikare åndelege tider over Ulstein, så vi må bli lyfta opp av den åndelege tåredalen vi no er i.

I 1920 kom lova om sokneråd, som skulle ta til å gjelde frå 1. januar 1922. Rådet skulle veljast av kyrkjelyden, presten skulle vere sjølvskriven medlem, og kommunestyret skulle ha ein representant i rådet. Heretter skulle einskildmennesket trekkast inn i det kyrkjelege arbeidet på ein måte som det tidlegare ikkje hadde vore høve til, ein milepåle for kyrkjelyden. I Ulstein vart dei samde om at kyrkjelyden skulle velje åtte medlemmer til rådet, og då slik at desse vart fordelte best mogleg over heile soknet. Det første valet vart halde 23. januar 1922 med i alt 130 røyster. Mellom medlemmene var der også ei kvinne, fru Anna Bjørndal. I Hareid fekk dei ikkje kvinneleg representasjon i soknerådet før i 1949. Den 11. februar konstituerte rådet seg og valde prost Hoem som den første leiaren (formann, som det heitte den gongen).

Spørsmålet om å gjere klart ny gravplass vart ei viktig sak i sonerådet. Grunnen på Osnes var innløyst i 1920, og ein utflytt ulsteining, arkitekt Johan L. Osnes, ville kome med eit utkast til gravkapell. På grunn av den kritiske kommuneøkomien landa dei på eit enkelt og spartansk alternativ, reiskapshus med klokketårn. Dei kjøpte ei klokke på 76 kilo frå eit støyperi i Tønsberg og betalte 572 kroner. Etter gudstenesta søndag 7. september 1924 vigsla prost Hoem den nye kyrkjegarden. Den første som dei la i grav på Osnes, var ein av dei første medlemmene i soknerådet, Martinus Osnes. Han døydde 29. august, og dei heldt jordfestinga same dagen som gravplassen vart vigsla.

Dei første tiåra av 1900-talet stod kristendommen framleis sterkt her landet. Kristne organisasjonar voks fram; kyrkjelydar, kristne skular, publikasjonar, forlag og institusjonar. Kristentrua sette sitt preg på den norske veremåten; det er vanskeleg å tale om sekularisering i ein periode så gjennomsyra av kristen mentalitet som denne, konkluderer Karsten Alnæs i Historien om Norge (1999). Dei fire første tiåra var stordomstida for bedehusa, vekkingane og emissærane i Noreg. I ei bygd som Ulstein heldt kristendommen sin dominerande posisjon som offisielt verdisyn endå lenger. Og den kristne kulturen heldt avstand til synlege markørar som dans og alkohol.

Kristenfolket i Ulstein har gjort seg gjeldande i kvardagslivet, i kyrkje og bedehus, skule og foreiningsliv, oppseding og fritid, i barnesinn og mellom eldre. Kristentrua og bibelforteljingane vart poda inn i generasjon etter generasjon, det vere seg i søndagsskulen eller på speidarmøte, men kanskje først og fremst gjennom bibelsogetimane i barneskulen, der markante lærarar sette sitt stempel på generasjon etter generasjon. Om vi vurderer det utanfrå – eller frå ein ståstad i 2019, er det liten tvil om at dei tankane som hadde hegemoniet hos tonegivande kristenfolk i Ulstein, halla i ei heller konservativ retning. Den liberale teologien, som hadde si blomstringstid dei første tiåra av 1900-talet, fekk aldri noko fotfeste hos bygdefolket her, men kan nok ha påverka opplyste og lesande menneske meir i utkanten av dei kristne kjernetroppane. Her i landet vart liberalteologiske synsmåtar i populær form hevda av kulturkjendisar som Bjørnstjerne Bjørnson og Arne Garborg. Seinare har kjende teologar som Jacob Jervell og Kristian Schjelderup hevda synspunkt i slekt med liberalteologien. Ingen av dei har fått nokon posisjon mellom kristenfolket i Ulstein.

I 1926 fekk Ulstein (og Hareid) ny sokneprest, den unge, dynamiske Otto Holmås (f. 1898). Han var prest i soknet til 1939 og skulle kome til å bety mykje for kristenlivet i dei to sokna. Magnulv Bjørndal har skrive 100-årshistoria til Hareid Indremisjon (1983), og han siterer det soknerådet skriv i møteboka om Holmås i 1926: – Han er fødd talar og uvanleg klår i tanken, på same tid som han er ei eldsjel som ikkje sparer noko når det gjeld å hjelpe folk over frå åndeleg død til liv i Gud. For eiga rekning legg Bjørndal til: – Det kan vel ikkje nektast at Holmås hadde lett for å kome i tottane på ein og annan, og det hende til dømes med ein del indremisjonsfolk rundt om på Sunnmøre. Holmås skulle kome til å stå sentralt i vekkingar berre få år seinare.

I 1926 ville departementet vite om soknerådet tilrådde å ta bort lova som forbaud at kvinner vart tilsette i geistlege embete. Ulstein sokneråd diskuterer og er samrøystes. Rådet vil på det sterkaste rå ifrå at det blir opna for at kvinner får tilgang til geistlege embete i Noreg. Mennene i Ulstein var ikkje modne for noko slikt: I 1956 fekk norske kvinner lov til å forkynne ved vanlege gudstenester på lik linje med menn, og først i 1961 vart den første kvinna ordinert til prest, Ingrid Bjerkås.

I 1926 var striden for eller mot brennevinsforbod på det hardaste. Han var også aktuell for kyrkja. Kyrkjedepartementet sende ut skriv med forbod om å halde foredrag for eller mot brennevinsforbodet i landets kyrkjer. Hausten 1926 var det folkeavstemming. Sjølv om debatten hadde gått livleg også i Ulstein, hadde ikkje folket blitt meir vennleg stemt til brennevinet: 993 ville ha forbod, 59 ikkje. Ingen fylke hadde sterkare motstand mot brennevin enn Møre og Romsdal, heile 77,2 prosent ville ha brennevinsforbod framleis. I Oslo stemte berre 13 prosent for å halde på forbodet, og byane rundt om i landet vart avgjerande. Brennevinsforbodet vart oppheva med 56 prosent av røystene – frå 1927 (Widnes Johansen 2017).

Noko av det første Otto Holmås tok tak i då han kom til Ulstein, var å få soknerådet på trua om at kyrkja burde få orgel. Holmås hadde ei fin songrøyst, men han sakna tonefølgje til messinga og salmesongen. Dermed vart det gamle harmoniet på Fredeheim lånt ut til kyrkja. Skulestyrar Severin Hop sat på orgelkrakken og vart såleis den første organisten i Ulstein kyrkje, eit arbeid han utførte til langt ut i 1930-åra, og utan vederlag.

Spørsmålet om å gå over til nynorsk salmebok vart for første gong teke opp på eit kyrkjelydsmøte sommaren 1927. Så kom saka til avrøysting søndag 25. september same året. Då røysta 97 for å halde på den gamle Landstads salmebok, men heile 270 røysta for nynorsk salmebok. Kyrkjelyden tok imot den nye salmeboka på konfirmasjonssøndag 9. oktober 1927, og sokneprest Holmås gledde seg over at salmesongen ikkje dovna etter skifte av bok.

No skulle det ikkje gå lenge før orgelsaka kom opp att. I 1928 låg der føre tilsegn frå orgelbyggjar H. Eide i Bergen om eit elektrisk orgel for 3.400 kroner. Dette var mykje pengar den tida, og tanken var å samle inn mest mogleg mellom privatpersonar. Soknerådet vende seg til kommunestyret for å få ombygging av galleriet. Alt dette gjekk i orden, men innsamlinga i bygda strakk ikkje til. Finansieringa måtte fullførast gjennom eit lån på 2.500 kroner i Ulstein Sparebank. Under gudstenesta 12. august 1928 sat organist Hop ved det nye orgelet for første gong (Waage 1978).

Ungdomsforeiningane i Ulstein hadde ei tid arbeidd for å få reist eit minnesmerke over alle dei som hadde kome bort på sjøen, og som ikkje hadde fått ei grav i vigsla jord. I 1930 søkte dei soknerådet om å få reise ein bautastein på kyrkjegarden. Soknerådet sa ja, og bygdekunstnar og steinhoggar Lauritz Dimmestøl utførte arbeidet. Han fann eit høveleg emne i ein stor stein sør for Gamlevegen, Bakkeberget, like nedfor huset til O. Leinebø. Så tinga dei ei bronseplate med namna på alle dei som hadde kome bort på sjøen frå 1900 til 1930. Den 17. mai 1931 avduka sokneprest Holmås steinen. Lærar M. Bjørndal talte over dei bortkomne, Hasund blandakor og Ulstein mannskor tok del i høgtida, skriv Peder Fritz Waage (1978) som også peiker på det kristelege og sosiale engasjementet i desse kriseåra i mellomkrigstida:

– Dei vanskelege økonomiske tilhøva i slutten av 1920-åra og førstninga på 1930-åra sette djupe spor og gjorde seg gjeldande på ymse vis. Men nettopp i slike tronge tider synest det å vekse fram ein åndeleg styrke som gir seg utslag i samkjensle og offervilje, og ikkje minst større aktivitet innanfor dei ymse organisasjonane. Ei oversikt frå 1929 syner at kristne og sosiale organisasjonar i Ulstein samla inn i alt 21.600 kroner, og i tillegg kom ofring og kollekt i kyrkja med til saman 3.200 kroner. Her er ei oversikt over medlemstalet i dei ulike organisasjonane på denne tida: Det norske misjonsselskapet 366, Kinaforbundet 112. Santalmisjonen 58, Sudanmisjonen 30, Indremisjonen 225, Finnemisjonen 122, Den ytre sjømannsmisjonen 93, Den indre sjømannsmisjonen 90, dei kristelege ungdomsforeiningane 277, søndagsskulane 380 born, fråhaldsarbeidet 187, sanitetsforeiningane 300.

Dei fleste vaksne i bygda var med i ei eller anna form for kristeleg og sosialt arbeid.

I 1929 fekk Ulsteinvik avis. Ålesundaren Johs. Thorkildson var stiftar og redaktør. Den nye avisa fekk namnet Vikebladet – fordi ho kom ut i Vik. Det var behov for ei lokalavis på Hareidlandet. Bygdefolket visste å bruke lokalavisa. I Vikebladet hausten 1930 er der såleis fleire artiklar om kristendom og politikk. Det heva seg røyster som kalla det komande valet eit lagnadsval med omsyn til kristendommens framtid i Noreg. Ei ung mor skriv til avisa: – Eg er ei som ser det som ei ulukke både for den einskilde og landet dersom kristendommen slepper taket i folket vårt. Det er i år første gongen eg har røysterett og ville gjerne røyste med eit parti som vil verne om kristendommen. Dersom det vyrde bladstyret ville gjera vel å gje meg noko rettleiing, var eg takksam.

Avisa gir så ei nøktern oppstilling over dei ulike partia sitt forhold til kristendomen. Om Ap heiter det at partiet «har ingen religionspost i sitt program». Det var først og fremst framgangen til Arbeidarpartiet som skremde delar av kristenfolket. Og dei politiske motstandarane visste å utnytte situasjonen.

Kyrkja og kristenlivet spelar ei grunnleggande rolle for livet til folk i Ulstein også i 1930-åra. Som i enno mange tiår framover spelte skulen og lærarane ei avgjerande rolle med å bringe kristendomskunnskap, bibelsoge og salmar vidare til kvar ny generasjon; det bibelske språket, omgrepa, tankegangen, vart allemannseige på ny og på ny.

Reidar Harkjerr, fødd 1921, var folkeskuleelev på slutten av 1920-talet og tidleg i 1930-åra. I Vikebladet 18. februar 1999 fortel han om skuletida si: – For meg var skulen ein god skule, og læraren ein god lærar. Skuledagane var tradisjonelle. Vi starta dagen med ein salme, Syng i stille morgonstunder, Sjå dagen sprett i austerætt – og fleire andre. Før vi gjekk heim, song vi Dagsens auga sloknar ut, No soli bak om blåe fjell og Herre ver oss evig nær. Eg trur det er rett å seie at læraren la størst vekt på kristendom. Der var han sterk og klar i undervisninga si, som til tider var rein forkynning, fortel Harkjerr. Skulen forandrar seg sakte, og nye lærarar tek opp i seg veteranane sin måte. Vi trur mange seinare generasjonar vil kjenne igjen mykje av denne skulekvardagen. (Widnes Johansen 2017)

I februar 1936 uttaler sokneprest Holmås til eit blad: – Kristeleg sett synest eg ungdommen er karakterisert ved eit anten eller. Halvreligiøs kristeleleg innstilling byr ungdomen imot. Heilrend, avgjort kristendom har alle unge verkeleg respekt for no, men ikkje for utvatna kristeleg ferniss på verdslegdom. Dette synest eg er eit stort pluss ved dei unge. Kjem dei først på Guds side, så har eg inntrykk av at dei verkeleg kjem. At dette skaper eit avgjort skilje mellom kristen og ikkje-kristen ungdom, seier seg sjølv. Elles er eg overtydd om at her går mykje kristeleg vekt ungdom som ikkje vågar å omvende seg. At dei ofte er mellom dei villaste både i dans og turing, forundrar ingen som har litt kjennskap til sjelslivet. Dei største farane for dei unge no er ute- og nattelivet. Det er i alle høve ingen ting som gjer meg så stor sjelekvide når eg tek farvel med konfirmantane mine, som tanken på nattelivet som kallar på dei, sa Holmås, som rådde dei unge til å sky nattelivet som pesten.

I 1931 gjekk det ei stor vekking i Ulstein-bygdene. Peder Fritz Waage (1978) meiner det kan ha vore den største vekking i kommunen nokon gong. Det er ikkje så lett å måle slikt. Vekkinga gjekk også over nabosoknet Hareid både i 1931 og 1932. Det var i første rekke sokneprest Otto Holmås som gjorde opptakten til denne vekkinga gjennom forkynninga si. Han hadde god hjelp av evangelist Andreas O. Eidså som då reiste for Sunnmøre krins av Norges Kristelige Ungdomsforbund (NKUF). Han kom til Ulstein som talar under den årlege internasjonale bønneveka i Ungdomsforeininga i november 1931. Folk strøymde til møta, og etter at bønneveka var slutt, flytta dei møta til bedehuset av plassomsyn. Ein del møte vart også haldne i kyrkja. Både unge og eldre kom flokkevis for å søkje frelse og fornying, og Eidså og Holmås heldt det gåande i over åtte veker, fortel Kristen Ulstein (1983) som legg til:

– Under vekkinga stod kristenfolket saman, og frå både indremisjon og ungdomslag vart dette framheva som positivt og gledeleg. Dei ulike arbeidslaga vart tvinga til eit planmessig samarbeid. I brev til styret i indremisjonen bad styret i ungdomsforeininga om at samarbeidet måtte halde fram. Dei minte om at dei fleste som «hadde kome over på Guds side», var medlemmer av Ulstein kristelege ungdomsforeining, men sjølv om foreininga såg det som ei særleg oppgåve å ta seg av dei som hadde kome til, måtte flokken ikkje bli splitta. Derfor bad styret i foreininga om ei lik fordeling av møta mellom Fredheim og Ulsteinvik bedehus, også når ulike organisasjonar hadde vekene sine der.

Med tydeleg hint til dei mest uforsonlege indremisjonspredikantane bad ungdomsforeininga også om at tilreisande predikantar måtte bli pålagde å vere lojale mot det samarbeidet som dei eventuelt vart samde om i bygda. Indremisjonsstyret slutta seg til hovudtanken i brevet, men fann det vanskeleg å ha nokon av møta sine på Fredheim, og endå vanskelegare å skulle bandlegge talarane sine. Dermed gjekk det ikkje lenge før situasjonen var den same som før vekkinga.

Eit resultat av vekkinga var skipinga av Ulstein kristelege blandakor som heldt det gåande i mange tiår framover og vart nytta både på Fredheim og i bedehuset. Kristenfolkets kor heitte det den gongen, og det var sokneprest Otto Holmås som tok initiativet. Koret skulle vere ein veksestad for dei som hadde kome med i vekkinga.

Berre få år seinare var det ny vekking på Hareidlandet. I februar 1935 kan Vikebladet melde om Oxford-møte. – Det er den driftige sokneprest Holmås som dei fleste kveldar dei siste to vekene har halde møte på Trudvang på Hareid. Ifølgje avisa har det vore svært stor søknad – også frå Ulstein. Litt seinare fortel Vikebladet at bokhandlane på Hareidlandet har glaskarmane fulle av Oxford-bøker; mange var skrivne på kort tid om den mest moderne kristenskikken, Oxfordrørsla. Det oppstår også ein debatt – som delvis er reflektert i Vikebladet – om denne rørsla. Det viser seg at indremisjonsførarane Hallesby og Wisløff er kritiske og avviser å samarbeide med rørsla.

Kva var det sokneprest Otto Holmås var oppteken av denne tida? Kva var det han talte til eit fullsett Trudvang kveld etter kveld? I ei usikker tid, med opprusting og politiske motsetningar ute i Europa og store økonomiske utfordringar – og sosiale skilje heime i Ulstein, er det ikkje då naturleg at menneska søkjer utover seg sjølv, etter noko djupare enn det materielle jaget? I alle høve for ei stund, til kvardagen hentar dei inn igjen. Kanskje var det slike understraumar i folket sokneprest Holmås klarte å fange i Ulstein og Hareid i 1935, og som han gjorde fleire gonger i løpet av dei åra han var der (Widnes Johansen 2017).

Sokneprest og lærarar hadde mykje makt i lokalsamfunnet denne tida. Kanskje kunne dei handle slik at dei fekk folk mot seg. Ein episode i Ulstein fortel noko både om tida og om kvifor Holmås kanskje ikkje fekk like sterk posisjon i Ulstein som i Hareid. Den 14. oktober 1932 trykkjer Vikebladet eit innlegg underteikne med Fleire og er adressert til sokneprest Holmås:

– Vi er i høg grad forbausa over dykkar handlemåte ved siste konfirmasjon. Tenkje seg til at av dei om lag 120 konfirmantane peikar De ut ein og nektar han å bli konfirmert. Guten har då på ingen måte gjort seg skuldig i noko brotsverk, men har tvert imot, etter Dykkar eiga utsegn, vist ein eksemplarisk oppførsel under konfirmasjonsførebuingane. Hans kristelege barnelærdom ligg heller ikkje på eit slikt nivå at dette skulle vere til hinder for at han skulle bli konfirmert. Kva er så grunnen? Kan ein verkeleg nekte ein slik ein konfirmasjon? Ein kunne vere freista til å skrive ein heil del, men då desse linjene ikkje er tenkt til sensasjon, vil vi fatte oss kort. Har De, herr Holmås, då De hadde alle konfirmantane på kontoret Dykkar ein for ein, tenkt over kor ærleg denne guten svarte Dykk på spørsmålet Dykkar; han greip ikkje til noka nødløgn for om mogleg å bli konfirmert, heiter det i innlegget som så viser til likninga om tollaren og farisearen som gjekk opp i tempelet for å be, og spør: – Kanskje vart denne guten opphøgd, som fornedra måtte gå bort og ikkje få delta i konfirmasjonen. Vi forstår lett sorga og det djupe vonbrotet til foreldra, men også vi som står utanfor, har fått auga opp for at her er det handla urett.

Der kjem ikkje noka forklaring frå soknepresten i lokalavisa. Men eit nummer eller to seinare skriv redaktøren eit stykke retta til Holmås: – Eg vart i stor grad undren då eg høyrde kva De skulle ha servert om Vikebladet i kyrkja sist søndag, og tykkjer det er lite av ein sjelesyrgjar å kome fram med slike ting i ei kyrkje. Kva grunn har De herr Holmås til å kalle Vikebladet for eit smuss- og søppelorgan, anar eg ikkje, og same kan det vere.

I 1937 søkjer sokneprest Holmås seg bort frå Ulstein for andre gong på kort tid. Denne gongen har han søkt Ullensvang soknekall i Hardanger. Men det er mange om beinet, og først i 1939 kunne han reiste frå Ulstein, og sjømannsprest Sverre Nilsen frå Bergen vart tilsett som ny sokneprest.

Den nye konfirmasjonsordninga kom opp på nytt i kyrkjelydsmøte søndag 31. juli 1933. 92 røysta no for den nye ordninga kunne brukast ved sida av den gamle, medan 55 røysta for at berre den gamle ordninga skulle nyttast.

Soknerådet i Ulstein handsama hausten 1935 eit opprop frå Det frivillige kyrkjelege landsmøtet om å samle underskrifter til ei folkereising mot abort. Medlemmene vart samde om å samle inn underskrifter i kvar sin krins og sidan sende dei til formannen i rådet, som ekspederte dei vidare. Same året kom det eit opprop til soknerådet frå Søre Sunnmøre Distriktslosje om å nytte alkoholfri vin i nattverden, men då hadde Ulstein alt nytta alkoholfri vin ei tid.

Ei sak som skulle dominere både soknerådet, kommunestyret og ikkje minst lokalavisa denne tida, var spørsmålet om å stenge inngangsdøra på vestsida av kyrkja. Soknerådet hadde på eit tidlegare tidspunkt vore inne på tanken om å gjere noko med denne døra på grunn av at ho var utsett for drev og gjennomtrekk. Det vart likevel ikkje gjort noko før i 1933. Då kom soknerådet med framlegg om å stenge døra og lage heil vegg. Slik vi kan sjå det i dag, var dette ei heller lita sak, men ho skulle utvikle seg til å bli eit stridsspørsmål som engasjerte folk på ein måte som vi sjeldan er vitne til.

Det som utløyste striden, var vedtaket i soknerådet, som vart gjort mot ei røyst. Rådet hadde også ein annan grunn til vedtaket sitt: Døra skapte uro under gudstenesta. Denne døra vart i særleg grad nytta av eldre menn som gjerne hadde sine faste plassar der, både fordi dei under preika måtte ut i eit nødvendig ærend, og fordi det her var lagleg å sitje for dei som var tunghøyrte. Dessutan var spyttebakkane plasserte i denne delen av kyrkja.

I 1935 kom så vedtaket om å legge vegen langs kyrkja og krav om å byggje om kyrkjegardsmuren. Dermed ville det by på vanskar med å få ei høveleg trapp på vestsida. Då blussa stiden opp på nytt, og no var det bygdepolitikaren Ole Garshol som gjekk i spissen for dei som meinte at det måtte la seg gjere å få til ei ordning slik at døra kunne nyttast i framtida. Han hadde mange med seg.

Soknerådet heldt seg til råda frå bygartnar Bele frå Ålesund, og dei sette arbeidet med kyrkjegardsmuren bort til Wilhelm Ringstad. Samstundes vedtok dei å snu trappa ved hovudinngangen, slik at ho gjekk rett fram i staden for i vinkel opp mot kyrkjegarden. Men striden om vestdøra heldt fram, og no var det ikkje berre sokneråd og kommunestyre som var involvert. Både Riksantikvaren og kyrkjedepartementet vart kopla inn utan at det kom til forsoning. Først i 1948 vart det sett punktum i konflikten. Då gjekk eit samrøystes sokneråd inn for å ta bort døra og panelere att veggen (Waage 1978).