Krig, kyrkjekamp og kamp for kristne verdiar, nye arbeidsformer og kyrkjejubileum

Den 15. januar 1941 sende biskopane eit skarpt brev til Kyrkjedepartementet. Her uttrykte dei tvil om det nye regimet ville halde seg til folkeretten. Nazistyresmaktene hadde mellom anna nyleg oppheva teieplikta til prestane. Brevet gjekk samstundes til alle kyrkjelydar i landet. Formannen i Ulstein sokneråd, Johannes O. Ulstein, la det fram i eit rådsmøte 19. februar 1941. Han las då opp endå eit brev frå bispekollegiet. Det hadde blitt trykt i 50.000 eksemplar og var stila til kyrkjelydane. Norsk politi fekk ordre om å kverrsetje brevpakkane, men fekk tak i berre 20.000 eksemplar. Brevet vart såleis kjent over heile landet, lese opp i mange kyrkjer, mellom dei kyrkjene i Ulstein og Hareid. Det såkalla hyrdebrevet var ein protest mot dei overgrepa som dei nazistiske styresmaktene hadde gjort seg skuld i – mot rettsvesen og einskildmenneske. Kvelden før soknerådsmøtet 19. februar hadde lensmannen ringt soknepresten og gitt ordre om at hyrdebrevet var kverrsett, og at det ville få alvorlege følgjer dersom presten og soknerådet ikkje følgde påbodet. Lensmannen hadde fått telegram om dette frå Politidepartementet etter ordre frå Reichkommissar Terboven. På møtet vart det også lese opp eit brev frå leiinga i presteforeininga, der dei oppmodar kyrkjelydane om å gå i forbønn for biskopane i landet.

Sokneprest Sverre Nilsen stod rakrygga på linja til hyrdebrevet. Kyrkjekampen varte, som lærarstriden og idrettsstreiken – til krigens slutt. Det var ein stor styrke for sokneprest og sokneråd å vite at ein samla kyrkjelyd stod saman som aldri før – for å verje dei kristne verdiane og verne om kyrkja sin rett til ei fri og uavhengig stilling i samfunnet. Biskopane la ned verva sine; det same gjorde mange prestar. Sokneråda på Hareidlandet hjelpte til med å skaffe lønn til presten den tida han ikkje var embetsmann for staten. Quisling prøvde både i brev til sokneråda og gjennom lange avisartiklar, mellom anna trykte i Vikebladet, å vinne fram med synet sitt. Men soknerådet i Ulstein lét seg ikkje presse. I eit møte 7. mars 1942 gjer soknerådet vedtak om å uttrykke støtte til presten sin. Dei er kjende med at Nilsen står på linja til biskopane og støttar denne linja: «… Ulstein sokneråd står saman med presten som vi meiner har handla i fullt samsvar med den tru og vedkjenning som vår kyrkje har.»

Vi ser elles at sokneprest Nilsen er ein ivrig skribent i Vikebladet, særleg den første tida under krigen, der han tek opp ulike kristelege emne til kveik og trøyst for innbyggjarane (Widnes Johansen 2015/2017).

Denne kyrkjefronten var ein faktor som nazistyresmaktene ikkje makta å ta opp kampen mot med særleg hell. Der naziprestar vart tilsette, var kyrkjene tomme, og dei måtte sjå i auga at dei her stod overfor krefter som dei ikkje rådde med. Ulstein sokneråd, presten og kyrkjelyden hadde synt eit mot og ei handlekraft som etterslekta har grunn til å ha den største vørdnad for, konkluderer Peder Fritz Waage.

Under den økonomiske krisa i mellomkrigstida hadde fleire vekkingar vist at folk i krisetider ofte søkjer andre verdiar og andre svar. Ved krigsutbrotet i 1940 vart det igjen vekking: – Hausten 1940 gjekk det for seg ei stille og udramatisk vekking over heimbygdene våre. Pastor Kristian Myklebust, som då var sekretær i NKUF-krinsen (Norges Kristelige Ungdomsforening), heldt vel 40 møte i Ulsteinvik i november og desember. I Haddal talte Bjarne Dyrhol og Martinus Knotten, og også der var det vekking. Det er umogleg å seie kor mange som kom med, men på ei nattverdssamling i kyrkja for dei nyfrelste midt i denne bolken – var det 250 til stades, fortel Kristen Ulstein (1983). Han meiner krigsåra i det heile var ei god tid for det kristelege lagsarbeidet i Ulstein. Seinare vart det vekking i byrjinga av 1943, med samanhengande møteverksemd på bedehuset det meste av dei tre første månadene. Emissær Arne Helseth Dyrset stod i spissen for vekkinga, og han var invitert av IUF-foreininga (Indremisjonens Ungdomsforening).

Men i Vikebladet denne tida kan vi også sjå spor av at det også kunne ha bygt seg opp usynlege murar mellom folk opp gjennom åra, og at desse også kom til syne i krigsåra. Kritiske og dømmande avisinnlegg mot dans og alkohol ser vi døme på også i starten på krigen, før politiet den 14. mars 1942 la ned forbod mot å skipe, halde eller vere med på offentleg dans i Noreg. I boka Lagunen og stormen (1999) reflekterer Ragnar Ulstein over desse usynlege murane i bygda: – Dette er eit vanskeleg område, ein usynleg mur hadde stått mellom folk i mannsaldrar. Å danse var synd, meinte mange som sokna til bedehuset og det kristelege ungdomslaget. Dansen drog dessutan med seg fyll, og med fyll følgde spetakkel. Folkeviseleik var heller ikkje høgt akta.

Når vi er inne på rolla til Ulstein kyrkje under krigen, må vi ta med ei spesiell hending frå 1944. Nokre britiske fallskjermsoldatar som var sleppte ned på Gurskøya for å melde frå om konvoiar gjennom Åramsundet, kom i vanskar og måtte ta seg over til Moltu og vidare til Ulstein. Har tok John Osnes (John oppi Gjerda) hand om dei og fekk dei mellombels plasserte i kyrkjetårnet. Når det gjaldt nøkkel til kyrkja, var han ikkje rådlaus. Han fekk låne den av pedellen, Ingeborg Waage, og filte seg til ein som passa. Ein kveld då barber Eriksen nettopp hadde avslutta arbeidet sitt; han heldt til i det gamle Ulstein Hospits, og var på heimveg saman med Hans Osnes på Solaberget, såg dei at det var lys i kyrkjetårnet. Dei forstod at dette var unormalt og hadde vel også ei aning om grunnen. Hans gjekk opp til John oppi Gjerda og fortalde kva han hadde sett. John var ikkje sein i vendinga og fekk karane i tårnet til å forstå kva dei utsette seg for. Det var alt sendt melding over til England, og om natta tok Thomas Nykrem soldatane med seg i båten sin til Skorpesundet, der eit marinefartøy henta dei over til Shetland (Waage 1978).

Om morgonen tysdag 8. mai 1945 kunne folket i Ulstein høyre kyrkjeklokkene kime. Frigjeringsfesten var i gang. Om kvelden strøymde bygdefolket til Ulstein kyrkje til fredsgudsteneste; mannskor og blandakor song, Musikklaget Ulf spelte. Men alt i middagstida dagen før hadde det byrja å gå rykte i Ulsteinvik om at freden endeleg var i kjømda. I 17.30-tida kom bodskapen i kringkastinga. Dagen etter vart det heile offisielt proklamert, og kyrkjeklokkene tok til å kime frå klokka sju til åtte om morgonen. Då gjekk flagga til topps. Eit slikt vell av flagg hadde ingen sett i Ulsteinvik før. Utover formiddagen strøymde folk ut i gatene i sentrum, smilte og gratulerte kvarandre. På tidleg ettermiddag 8. mai gjekk det ut eit bod via telegram frå biskop Berggrav. Dermed tok kyrkjeklokkene til å kime igjen frå klokka 15 til 16. Eit par timar seinare samlast born og vaksne seg til fredstog med feiande musikk gjennom bygda. Klokka 20 samla så folket seg til gudsteneste i kyrkja. Det vart ei takke- og minnehøgtid. Musikklaget Ulf spelte Griegs Hyldningsmarsj, Ulstein mannskor song, og Gud signe vårt dyre fedreland ljoma frå den store kyrkjelyden. Sokneprest Sverre Nilsen mintest dei frå Ulstein og Hareid som ein visste var falne eller døde som følgje av krigen. Ni mann frå Ulstein hadde mist livet heime og ute.

Deretter tala presten over Salme 50,15: «Kall på meg på nådens dag, så skal eg frie deg ut, og du skal prise meg». Så song Ulstein brødrekor og Ulstein blandakor, før Musikklaget Ulf spelte til utgang. Då folket steig ut av kyrkja kring klokka 22, vart dei møtte av tende gatelykter gjennom heile bygda. Det gjekk mot lysare tider etter år med kveldar bak blendingsgardinene (Ragnar Ulstein 1999).

Sokneprest Sverre Nilsen vitja dei russiske krigsfangane på Kvitneset med gåver og mat, og den 9. mai 1945 skreiv han ei kort melding i dagsregisteret: «Tatt opp att embetet».

Alt ved takkegudstenesta 8. mai bar soknerådet fram ønske om å gå saman om å reise eit minnesmerke over dei falne frå Ulstein. Dei sette ned ei nemnd til å ta seg av saka, og under midnattsgudstenesta nyttårsaftan same året ofra kyrkjelyden til dette formålet. Så henta folk ein stor rundslipt fjørestein som dei fann rett nedanfor Skipet i Fløstranda, og reiste han inne på kyrkjegarden i nærleiken av den andre minnesteinen.

Bilethoggar Guttorm Pedersen laga bronseplata med inskripsjonane. Etter gudstenesta 23. mai 1948 avduka oberst Navelsaker, sjef for Infanteriregiment 11, minnesteinen. Soknepresten tok imot steinen og takka på vegner av sokneråd og kyrkjelyd.

Det var likevel uro i delar av kristenflokken i tida etter krigen. Arbeidarpartiet hadde no for alvor festa grepet om regjeringsmakta her i landet. Kva følgjer ville det få for bedehus og kyrkje rundt om i landet? I 1946 heldt prost Tjensvoll ein tale under eit arrangement på Hareidlandet. Han kom inn på den ideologiske kampen han syntest å registrere i tida, og kristendomens posisjon: – Vi har tunge tider framfor oss. Gudlause krefter i folket vårt reiser seg frekkare og djervare enn før. Kristenopplæringa i folkeskulen er i brennpunktet. Ting som saka om soldatheimane, lova om religionsopplæring i framhaldsskulen, mødrehygienekontora og mangt anna fortel oss kva vi har i vente. I dag svarer staten nei på Guds bod og ord. Men det er farleg å trasse Guds rike. (…) Vi treng ungdom som seier nei til hardkokt materialisme, lettlynt leik, moro, drykk, sedløyse, og seier ja til givande arbeid i jordbruk og fiske; ein ungdom som heller vel eit einfelt liv som kristen på ein leigegard enn nyting i Sodoma og Gomorra, som vel slitet i fiskebåten framom eit åndstomt storbymiljø (Vikebladet).

Det var i sanning ei brytningstid prost Tjensvoll talte inn i, sjølv om kristendommen framleis hadde godt fotfeste som premissleverandør for livet i Ulstein. Den tradisjonelle kristendomsundervisninga stod sterkt i skulane, og det kristne språket fann gjenklang hos folk. Men Ap-regjering, opplysning og urbanisering truga dei tradisjonelle bygdeverdiane. Sjølv om det enno skulle gå fleire tiår før desse verdiane definitivt taper hegemoniet, ser vi tendensane i det som prosten åtvarar mot. Det blir strid om planar om samlivsundervisning i skulen, mødrehygienekontora, som prosten nemner, var eit slikt stridsemne. Oppgåva til kontora var å spreie seksualopplysning, undervise i prevensjon og selje eller dele ut prevensjonsmiddel. Kontoret skulle også vegleie i svangerskapshygiene, spedbarnsstell og ernæring. I 1941 stengde okkupasjonsstyresmaktene mødrehygienekontora, og etter krigen skulle det vise seg vanskeleg å opne dei igjen. Moraldebatten frå mellomkrigstida heldt fram med fornya styrke.

Særleg var det kontroversielt at kontora dreiv prevensjonsvegleiing og selde preventiv til ugifte kvinner. Men kontora kom etter kvart i gang igjen, og utvikla seg til fullt utbygde helsestasjonar (Store norske leksikon).

På same måten som kino, dans og alkohol var viktige markørar, var også kampen mot prevensjon og prevensjonsvegleiing sett på som ein kamp for kristendomens posisjon i folket. Våren 1948 set ein lesar i Vikebladet saka på spissen: – Lat oss vere samde om at den nye sti ber attover til ei herleg tid då helsedirektøren har fått religionen ut av skulen og seksualfag i staden.

Eit anna innlegg i lokalavisa tek opp noko av den same åndskampen: – Det uhyggelege fenomenet i Noreg i dag er seksualiseringa av kultur- og åndslivet vårt. På alle område riv kulturen seg laus frå kristendommen.
Det lesaren sikta til her, er mellom anna forslaget om prevensjon til soldatane i Tysklandsbrigaden. I åra 1947-1953 tenestegjorde om lag 50.000 norske soldatar i Tysklandsbrigaden, fleire av dei frå våre grender. Det vart rabalder då Ap-regjeringa i 1948 bestemte at soldatane skulle utrustast med kondom. No stilte Kristeleg Folkeparti seg i spissen for ein landsomfattande protestaksjon mot vedtaket. Folk gjekk med underskriftslister i bygd og by. I 1948 er denne saka høgaktuell i Ulstein, og underskriftslistene, det såkalla Folkebrevet, sirkulerer mellom innbyggjarane. Sokneprest Sverre Nilsen rykkjer ut og skriv om folkebrevet og underskriftsaksjonen i lokalavisa: – Listene kjem til kvar bygd, og eg vil be alle i Ulstein og Hareid, som sluttar seg til, at dei ikkje skriv namnet sitt på meir enn ei liste i fall dei blir spurde av fleire som byr listene fram. Eg vil inderleg vone at alle som er samde i skrivet, er med, så styresmaktene får sjå kvar folket er, og kvar landet ligg. For moralsk reinsemd er ei dygd og skal så vere, appellerer soknepresten.

Vi veit ikkje kor mange som skreiv under på oppropet i Ulstein, men i heile landet vart det i løpet av kort tid samla inn over 400.000 underskrifter på det såkalla folkebrevet mot preventiva. Underskriftene vart pakka i kasser og overleverte til Stortinget som sende dei vidare til Forsvarsdepartementet. Kassene med underskrifter vart liggande urørte i kjellaren i departementet. Soldatane i Tysklandsbrigaden fekk kondoma sine, og trong dei. Ifølgje ei gransking offentleggjort i Tidskrift for den norske lægeforening eit par år seinare, svarte 42 prosent av soldatane at dei hadde hatt intim omgang med kvinner under tenesta (Jens Chr. Hauge, Olav Njåstad 2008).

I den nye tida som så smått bryt fram, går ikkje ting så fort i ei bygd som Ulstein. Her står tradisjonar støtt og sterkt. I ei undersøking frå 1948 svarte 84 prosent av folk her i landet at dei trur på Gud. Det var nok minst like mange i Ulstein. Berre Canada, Australia og USA låg før oss på lista. Hadde dei spurt berre folk i Oslo, ville resultatet ha blitt eit anna. Men det skjedde så smått noko i Noreg på dette området som leier fram til dagens undersøkingar der dei som trur, kanskje er færre enn halvparten av folket. I åra rundt 1948 er Vikebladet framleis dominert av artiklar med religiøst innhald, og avisa er det i mange år framover. Då Vestposten byrja å kome i Hareid i 1971, var tendensen endå sterkare der.

I 1949 var det 100 år sidan dei bygde og vigsla den nye kyrkja på Ulstein. No skulle jubileet markerast med ei festgudsteneste søndag 8. mai ved prost Hoem som tidlegare hadde vore sokneprest i Ulstein; Ulstein mannskor song, og sokneprest Nilsen tok imot og takka for eit vakkert golvteppe som skulle ligge framfor alteret, ei gåve frå Ulstein husmorlag. Om kvelden var det festmøte i kyrkja med tale av prost Tjensvoll og song av Ulstein kristelege blandakor. Hans B. Osnes stod for det historiske attersynet. Elles var det helsingar frå ordførar Knut Ertesvåg og leiar for Ulstein Indremisjon, Einar Osnes. Soknepresten avslutta med andakt, og seinare på kvelden gav formannskapet ein festmiddag på Sunnmøre ungdomsskule.

Soknerådet hadde elles i lang tid arbeidd med å skifte ut orgelet som etter kvart hadde vorte lite tenleg. Det vart sett ned ei nemnd som etter kvart la fram ein plan om å kjøpe eit brukt orgel som hadde vore nytta av den tyske kyrkjelyden i Oslo. På denne tida var det fleire års leveringstid på nytt orgel, og nemnda vende seg til to kjende organistar i Oslo, som begge hadde nytta orgelet. Dei meinte det var eit høveleg orgel til ei kyrkje med om lag 400 sitjeplassar. Prisen var 36.000 kroner, og det meinte dei var rimeleg for eit så stort instrument. Organist i Ulstein, Hallbjørg Hop, reiste så til Oslo saman med orgelbyggjar H. Ivers og organist Sigvart Fotland for å gjere seg kjend med instrumentet saman med sakkunnige (Waage 1978).

Hallbjørg Hop (1912-2006) var dotter av den første organisten i Ulstein, Severin Hop. Alt i tenåra vikarierte ho av og til for faren. Men 25 år gammal tok ho til på Musikkonservatoriet, og om lag 20 år seinare fullførte ho organisteksamen ved same institusjon. Men alt i 1937 vart ho tilsett som organist i Ulstein, ei stilling ho hadde i 41 år, heilt til 1979.

Det nye orgelet vart sett opp i kyrkja sommaren 1952, og prøvespelt av organist Solem. Søndag 20. juni heldt sokneprest Nilsen kveldsgudsteneste og vigsla orgelet. Randulf Saunes heldt konsert saman med organist Solem. Dei selde det gamle orgelet til Gursken kyrkje.

Etter at kommunen fekk ordninga med framhaldsskule, kom spørsmålet om å flytte konfirmasjonen frå haust til vår. Soknepresten kunne då lese med konfirmantane to timar i veka medan dei gjekk på framhaldsskule. Etter gudstenesta 25. januar 1953 godkjende kyrkjelyden ordninga mot ei røyst (Waage).

I 1953 vart det utført eit reparasjons- og målararbeid i taket på kyrkja, eit arbeid som har spor etter seg den dag i dag. Den gongen var der vedomnar i kvart sitt hjørne på skipet, ein framme på austveggen, ein diagonalt bak på vestveggen rett framfor galleriet, og med tilhøyrande skorsteinar. Fyring over lang tid hadde påverka stria slik at det hadde skapt sprekker og øydeleggingar i måleria rundt skorsteinane. Då dei sette i gang arbeidet med å reparere taket, måtte dei måle opp att dei to englane over kvar sin omn. Målar Kåre O. Flø utførte arbeidet, mesteparten åleine, og i dag kan vi sjå at dei to englane er litt annleis enn dei andre; det gjeld spesielt fargane som er litt lysare eller blassare. Kåre var ein dyktig målar, men ikkje utdanna kunstnar, fortel Oddbjørn Flø, nevø av Kåre. Han meiner det i 1953, rett etter krigen, ikkje var så enkelt å blande fargane akkurat slik Johan Haddal hadde gjort.

Korleis pregar tragediar og død tankar og åndsliv mellom folk? I den perioden vi no er inne i, gjer medisinen ytterlegare framsteg; sjukdomar som tuberkulose, lungebetennelse, influensaepidemiar og poliomyelitt blir gradvis slegne tilbake som dødstruslar. Fødslar med tidleg barnedød blir òg sjeldnare. Arbeidslivet på sjø og land blir tryggare enn det hadde vore i tiåra før krigen. Slik sett får folk no gradvis døden mindre inn på livet i det daglege enn dei hadde hatt før. Dermed kan det hende at ulykker og brå død kjendest endå meir opprivande, sjølv om det enno var langt igjen til dagens opplegg med kommunale kriseteam og TV-reportasjar i timevis frå ulykker og katastrofar.

Kristendommen har som nemnt framleis eit grep om mange i Ulstein. Frykta for helvete var levande, ikkje minst i samband med uventa død. På denne tida går det føre seg ein harsk debatt om det ævelege livet. Han er livleg også mellom folk i Ulstein; rundt middagsborda tek familiemedlemmer parti for den eine eller andre parten. Det startar 25. januar 1953. NRK har valt å overføre ei gudsteneste frå Storsalen i Oslo; professor Ole Hallesby, indremisjonsgeneralen, skal preike. Både i Ulstein og rundt om i landet flokkar mange seg rundt radioapparatet. Med eitt skar ordet helvete gjennom eteren. Hallesby hadde blitt 73 år, men han kunne framleis rette ein åtvarande peikefinger. Han kunne nok ofte snakke om Guds kjærleik og omsorg, men no fann han det rett å skjerpe språket. Det var eit stykke ut i talen at Hallesby kom med appellen til dei som ikkje var omvende: «Jeg taler sikkert til mange i kveld som vet at de er uomvendt. Du vet at om du stupte død ned på gulvet i dette øyeblikk, så stupte du like i helvete. Du vet at du kan ikke og vil ikke dø slik som du er nå. Du må bli omvendt innen du dør, men du vil ikke omvende deg nå».

Dagen etter slo Dagbladet opp saka og spissa bodskapen. No gjekk diskusjonen landet rundt. Det var få som ikkje hadde ei meining om denne preika i dagane som følgde. Folk diskuterte helvete overalt. Ein av dei som rykte ut med avisinnlegg, var biskop Kristian Schjelderup. Han skreiv at det var umogleg å sameine trua på Gud som ein kjærleg far med læra om evig straff i helvete. To kristne menn, Schjelderup og Hallesby, nære vener, no tørna dei saman i ein intens debatt – som spegla sjølve spennet i Den norske kyrkja (Ole Hallesby – mannen som ville kristne Norge, Dag Kullerud). Kven som vann seg flest tilhengarar i Ulstein, veit vi ikkje, men eitt er sikkert, Hallesby stod sterkt i dei kristne kjernetroppane i bygda. Kanskje vart debatten om helvete likevel eit vendepunkt – som slo tilbake noko av frykta for det ævelege mellom folk.

I slutten av juni 1954 er det bispevisitas i Ulstein. Biskopen er Ragnvald Indrebø. Programmet viser kor viktig skulen er for kristendomen, og dei nære banda mellom kyrkje og skule. Det var venta at både kommunestyre, skulestyre og lærarane stilte opp til møte med biskopen i kyrkja. Alle skuleborna vart sende til skulegudstenesta, der sokneprest Nilsen heldt preika, og biskopen samtalte med borna. Like etter denne gudstenesta heldt visitasen fram med lærar- og foreldremøte.

Av visitasmeldinga går det fram at søknaden til gudstenestene er etter måten god, og: – Det er likt til at det er god gammal skikk å gå til kyrkje søndag formiddag i somme lag av folket. Stundom er det rett mykje ungdom som kjem. Ved vanlege gudstenester legg vi merke til at det helst er menn som er i fleirtal. Kristenlivet i Ulstein og Hareid har vore merkt av vekkingar, men vi kan ikkje melde om slike sidan førre visitas. Men frå tid til annan kjem det fleire til nattverd, noko som vitnar om at dei er komne fram til personleg trusliv. Talet på nattverdsgjester er om lag som før med kring 1600 i begge kyrkjene. Det er 27 prosent av det samla talet på kyrkjemedlemmer. Søndagsskule er det i alle skulekrinsar. Talet på born i søndagsskulen er om lag det same som i folkeskulen. Frammøtet er truleg kring 75 prosent. I Ulstein prestegjeld (Ulstein og Hareid sokn) var det berre 18 personar som ikkje var medlemmer av statskyrkja. Det var i 1954 i alt 6115 medlemmer, eller 99,7 prosent av folket. Det hadde ikkje vore inn- eller utmeldingar, og det fanst ikkje andre kyrkjesamfunn i soknet (Widnes Johansen 2017).

Under krigen la alle dei kristelege organisasjonane i Ulstein ned arbeidet i ein periode, og heldt i staden fellesmøte. I 1956 tok dei opp att denne tanken. Utover sommaren og tidleg på hausten stod dei saman om førebuande bønne- og samtalemøte. Så inviterte dei Arthur Birkeland frå Indremisjonen til å halde ein møteserie, og då kom vekkinga dei hadde lengta etter, fortel Kristen Ulstein (1983).
I slutten av juni 1957 vart Sverre Nilsen utnemnd til sokneprest i Markus kyrkjelyd i Bergen. Då hadde han vore sokneprest i Ulstein og Hareid i 18 år. John G. Bjørlykke vart utnemnd til ny sokneprest. Bjørlykke var frå Gursken og hadde vore sokneprest i Fitjar i snart 20 år. Pastor Eivind Taranrød styrte kallet til den nye presten var på plass. Søndag 20. april 1958 vart John G. Bjørlykke innsett.

I 1958 måla dei kyrkja utvendig og la planar for utviding av sakristiet i ei lengd på 3,5 meter. Planen vart gjennomført i 1961 etter at riksantikvaren hadde gått med på at sakristiet fekk same lengd som kortilbygget. Dei fekk også høve til å ta bort dei to søylene som markerte kordøra i kyrkja. I julehelga 1959 vart kyrkja sett under flomlys utvendig, etter forslag frå Ulstein kr. Ungdomslag. Dette har blitt tradisjon.

Soknerådet ville auke kyrkjesøknaden og søkte kommunestyret om stønad til å setje opp kyrkjebuss frå Haddal, Flø og Dimna dei søndagane det var preike. Ordninga kom i gang i 1960 – til stor nytte for utkantane.
Etter kvart hadde det blitt vanleg at det vart halde minnehøgtid ved gravferder i kyrkja. Soknerådet tinga då ein katafalk med teppe til å setje kista på. Tona Hatlø gjorde sy- og broderingsarbeidet. Konrad Simonnes gav samtidig to sjuarma lysestakar i smijern til kyrkja. Ei innsamling mellom bygdefolket gav også høve til å kjøpe inn ein trearma lysestake og to blomstervasar i sølv til alteret (Waage 1978).

På 1960-talet skjedde noko som truleg meir enn andre faktorar endra tanke- og trusliv, kultur, smak og mentalitet i ei bygd som Ulstein: I 1960 var det klart for ordinære fjernsynssendingar i Noreg. Då fekk folk heile verda rett inn i stova via skjerm. Naturleg for oss i dag, men merkeleg for folk flest då det kom. Fjernsynet tok snart føringa som vårt viktigaste og sterkaste massemedium, sjølv om det var dei som var skeptiske den første tida. Etter midten av tiåret var fjernsynet på plass i dei fleste heimar i Ulstein. Heile 1960-talet var bileta berre i svart/kvitt, men det nye mediet trollbatt folk i endå større grad enn radioen hadde gjort nokre tiår tidlegare. Når fenomen som pop- og rockemusikken, ungdomsopprøret og kvinnefrigjeringa i så stor grad var med på å endre livet for folk også i Ulstein, ligg mykje av årsaka i TV-mediet.

Men posisjonen til kyrkja er framleis solid i Ulstein ved inngangen på 1960-talet – og med stor samling om kyrkjelege handlingar som dåp, konfirmasjon og gravferd. Den 13.-16. september 1962 var det bispevisitas med biskop Per Juvkam i Ulstein prestegjeld. Visitasmeldinga fortel at kyrkjesøknaden er god, i begge kyrkjer. I Ulstein var gjennomsnittsframmøtet 355 og i Hareid heile 430. Nattverdssøknaden hadde også vore aukande. I perioden 1954-57 var talet på nattverdsgjester i heile prestegjeldet 6571, i fireårsbolken 1958-1961 hadde dette auka til 7137. Ifølgje meldinga var det mange yngre som gjekk til alters (Widnes Johansen 2017).

Etter den nye kommuneinndelinga i 1964 vart Eiksund ein del av Ulstein. Med det hadde folketalet i dei to sokna kome opp i 7500. Under bispevisitasen lufta dei spørsmålet om meir prestehjelp. I 1963 gjekk soknerådet inn for å få tilsett ein kallskapellan i Hareid. Grunnen var det store arbeidspresset på soknepresten, ikkje minst alt kontorarbeidet, vitjingane på kvileheimane og arbeidet med konfirmantane i begge sokna. Dei la fram saka for kyrkjelyden etter gudstenesta 2. februar 1964 og fekk full tilslutning. Så gjaldt det å få departementet med på tiltaket. I kjend stil drog Hareid-ordførar Sverre Rise til Oslo. Han tok med seg sokneprest Bjørlykke og soknerådsformann Alf Bjåstad. Sverre Riise skal ha utfalda all sin sjarm og taleevne, og dei tre kunne reise heim med positivt svar. Den 1. september 1966 kom pastor Gerhard Austefjord til prestegjeldet som kallskapellan med bustad på Hareid. Han sat i stillinga til 1971.

I 1965 vende Ulstein husmorlag seg til soknerådet og bad om at det måtte bli innført kapper til konfirmantane, mellom anna for å kome bort frå ein konkurranse i klesvegen ved ei så alvorsam handling som det konfirmasjonen er. I soknerådet var dei samde, og søkte kommunen om ei løyving. Pengane kom, og det vart eit vakkert syn å sjå konfirmantane i sine kvite kapper kome i prosesjon til kyrkja konfirmasjonssøndag.

I 1967 kunne soknerådet ta imot ei ny raus gåve, denne gongen frå Ulstein Sparebank som gjerne ville gi eit tårnur til kyrkja. Banken tok på seg alle utlegga, og soknerådet tok imot tilbodet med takk. I kyrkjelyden på denne tida hadde folk alt lenge snakka om at våpenhuset burde utvidast, og også få til ei ordning med toalett. I 1967 gav soknerådet Johs. Thoresen i oppdrag å utføre arbeidet etter godkjende arkitekt-teikningar og riksantikvaren. Arbeidet stod ferdig i 1968, og i kjellaren under våpenhuset innreidde dei eit bårerom og toalett (Waage 1978).

Dei kristelege organisasjonane i Ulstein heldt på ny fellesmøte sommaren og litt utover hausten, og 1968 vart eit vekkingsår. Om våren heldt Gunnar Hamnøy og Inge Ulstein frå Misjonssambandet det gåande i sju veker, og om hausten hadde Karl Giske og Håkon Ulstein frå indremisjonen samanhengande møteverksemd i fem veker. Særleg kom mange unge med dette året, fortel Kristen Ulstein (1983).

I statsråd i oktober 1968 vart ein over 200 år gammal nattverdspraksis endra. Før hadde retten vore knytt til konfirmasjonen. No vart grensa flytta nedover til 12 år. Det hadde i lang tid vore vanleg at konfirmantane gjekk til alters ved ei gudsteneste rett etter konfirmasjonen. I løpet av 1950- og 60-talet vart denne tradisjonen gradvis svekt. Ludvik N. Holstad skriv 3. mai 1964: – Det var preike og nattverd for konfirmantane i dag. Det var svært få konfirmantar som hadde møtt fram til altergangen, ikkje fjerdeparten av flokken. For 50 år sidan var det alle som gjekk til alters av leseborna når dei hadde fått konfirmasjonsdagen attom.

I september 1969 vitja biskop Juvkam prestegjeldet på ny. Visitasen demonstrerte igjen det nære sambandet mellom skule og kyrkje. Under visitasen var lærarane i begge sokna samla i selskapslokala i Hareid rådhus der dei møtte biskopen, prost Haga, sokneprest Bjørlykke og kallskapellan Austefjord. I talen sin til forsamlinga starta Juvkam nettopp med å poengtere at desse møta mellom lærarar og geistlege under visitasane hadde gammal hevd og var eit uttrykk for at det enno var nært samband mellom skulen og kyrkja: – Der har heva seg røyster som vil oppheve desse banda fordi dei meiner dei er forelda. Mi meining er at dette står ved lag så lenge lærarane vil, sa biskopen. Under visitasen drøfta dei også spørsmålet om å få til ei kateketstilling. Dette stranda på det økonomiske, men i staden tilsette dei mellombels ein sivilarbeidar til å utføre sekretærarbeid og ta seg av det kristelege ungdomsarbeidet (Widnes Johansen 2017).

På 1970-talet er framleis nær 100 prosent av innbyggjarane i Ulstein medlemmer av Den norske kyrkja. I oktober 1978 er det bispevisitas med biskop Tor With. I visitasmeldinga heiter det mellom anna: – Når vi ser bort frå spesielle dagar som samlar absolutt fullt hus, så er det vanleg med frå 200 til 300 menneske til gudsteneste. Dersom vi samanliknar med dei som bur i kvart sokn som vedkjenner seg trua, så manglar det mange, og samanliknar vi med dei som bur i sokna, så blir ikkje kyrkjesøknaden stor. Det viser i alle høve for ei utfordring som ligg i å drive misjon på heimebane.

Men samtidig skjer det mykje i organisasjonar og foreiningar også denne perioden; ikkje minst kjem det nye arbeidsformer inn som appellerer til dei unge. Vi høyrer òg om vekkingar og aksjonar. Evangelisk aksjon var 1970-åras utslag av fellesmøte-tanken. Aksjonen vart gjennomført i Ulstein kyrkje fleire haustar på rad, og svært mange var framme ved alterringen og bad om forbønn. Frå starten av 1975 slutta Ulstein Indremisjon heilhjerta opp om saka, men seinare trekte indremisjonsfolk seg noko tilbake. Forkynninga vart nok for sterkt farga av dei karismatiske straumdraga som gjekk gjennom norsk kyrkjeliv i denne perioden, skriv Kristen Ulstein. Våren 1980 var det igjen vekking på bedehuset i Ulsteinvik, denne gongen med Steinar Harila som talar. Han heldt møte på bedehuset i tre veker, men så vart huset for lite, og dei flytta møta til kyrkja, der dei heldt fram i to veker til. Også seinare har vi opplevd rike tider på bedehuset, der menneske har kome til liv i Gud. Både Gunnar Hamnøy og Steinar Harila har også seinare stått i vekkingssamanhengar i Ulsteinvik bedehus, der menneske har kome til tru, skriv Peder Almedal på nettsidene til Ulstein Indremisjon.

Problemet med fyll og stimling, særleg på haldeplassen i Ulsteinvik, er stadig under debatt desse åra i starten på 1970-talet, og vel seinare òg. Dansane blir ei viktig inntektskjelde for idrettslag og liknande organisasjonar. Soknerådet har hatt eit vake auge for born og unge, og kjent otte for slikt som TV, filmframsyningar, dansetilstellingar og andre sider ved samfunnsutviklinga som kan ha skadelege verknader. I samarbeid med andre instansar i kommunen vart det kalla inn til fleire samkomer for å drøfte ungdomsproblem. På eitt område såg dei fruktene av eit samarbeid på kristeleg grunnlag, arbeidsforma Unge heimar. Dette var eit tiltak som gav høve til dialog mellom ansvarmedvitne kristne og unge foreldre i ei avslappa og festleg samværsform (Waage 1978).

Ikkje minst tok Fredheim-miljøet tak gjennom arbeidet sitt mellom ungdom. Medan ungdom stimla saman på haldeplassen, vart Fredheim opna for dei som ville inn. Vaksne frivillige gjorde ein stor innsats både inne i huset og utanfor i samtale med unge menneske, nokre av dei nokså forkomne. Organisasjonen Ungdom i Oppdrag var også fleire gonger i Ulsteinvik på 1970-talet – og kan nok ha påskunda vekkingstendensar mellom ungdomen i bygda

Etter ungdomsopprøret på slutten av 1960-talet – og i samband med EF-debatten i 1971-72 gjekk det ei radikaliseringsbølgje over landet, ikkje minst mellom ungdom. Ho førte med seg engasjement, nye, folkelege klemotar, frisyrar, skjegg, språk og musikk. Ein del av dette var den såkalla Jesusrørsla som også bar med seg nye arbeidsformer retta mot det kristne ungdomsmiljøet. Såleis slo Ten Sing-musikken igjennom både i kyrkjer og bedehus i løpet av 1970-talet. Omgrepet gospelkveld blir vanleg, det blir arrangert slike tilstellingar i kyrkjene både i Ulstein og Hareid. Vi får også det første kristne lokale bandet, Salvation frå Ulsteinvik.

Men Ten Sing-rørsla møtte også motstand då ho kom til Hareidlandet. Det blir mellom anna reflektert i eit av innlegga i lokalavisa: – Ten Sing representerer det lettkjøpte og verdilause på det musikalske plan, ofte også på det tekstlege. Dei har i stor grad skuld i at elendig popmusikk er teken i bruk i arbeidet til kyrkja. Dette at ting som måtte vere oppe i tida, skal kome inn og trenge til side velrøynde og tidlause verdiar innanfor kyrkje- og kulturliv, er på alle måtar alarmerande. Vi kan ikkje vere med i den verdidevalueringa som mellom andre Ungdomsforbundet har trive til for å rive med seg flest mogleg, meinte signaturen Æla.

Her ser vi at den moderne ungdomsmusikken blir dømd som mindreverdig kulturelt og verdimessig. Samtidig var der folk i det kristelege miljøet som meinte rytmar og rockepreg hadde ein ibuande syndig natur. Dette var synspunkt som heldt seg lenge på Hareidlandet – og fekk ny næring frå kristelege guruar på det internasjonale plan.

Den 15. februar 1977 trykkjer lokalavisa til dømes ein lang artikkel av den omstridde, tyske teologen Basilea Schlink, grunnleggaren av dei evangeliske Mariasystrene. Artikkelen var innteken på oppmoding, som det heitte, og var henta frå heftet I dragsuget av vår tids forførelse. I artikkelen blir det meir enn ymta om at pop- og rockemusikken har ei satanisk rot: «Den som lar seg trekke med i denne demoniske musikken, vil bli delaktig i den fryktelige dom som vil ramme skjøgen Babylon», skriv Schlink og konkluderer: «All slags musikk bringer oss under innflytelse av det riket den kommer fra og dette rikets herre.»

Men det var òg dei som forsvarer dei nye musikkformene og rosar det kristne ungdomsmiljøet. Ungdomskoret Profil i Ulstein vart starta 7. april 1978. Det kjem vi tilbake til.

På 1970-talet byrja unge par også i Ulstein å eksperimentere med å flytte saman utan å vere gifte. Sambuarskap, tidlegare kalla konkubinat eller papirlaust ekteskap, var ikkje tillate i Noreg fram til 1972. Då vart den såkalla konkubinatparagrafen i straffelova (§ 379) oppheva. Sambuarskap var derfor nokså uvanleg her i landet fram til kring 1970 og vart berre praktisert i svært liberale krinsar, gjerne kunstnarmiljø. Men under og etter ungdomsopprøra i 1968 – og i kjølvatnet av den såkalla hippiekulturen, vart det ein auke i sambuarskap mellom unge. I byrjinga vart nok dette oppfatta som eit opprør mot konservative verdiar. Etter 1980 vart det likevel nokså vanleg å velje sambuarskap som samlivsform også i vårt område.

I januar 1976 vart det kjent at biskop Juvkam hadde sendt eit brev til presteskapet, der han rådde til at prestane nekta dåp av borna så lenge foreldra heldt fast på ei samlivsform som krenkte Guds ord. Biskopen såg ein motsetnad i å søkje dåp for barnet sitt og samtidig leve saman på ukristeleg vis. Prest Arne Ørstavik skriv om saka i Vestposten og rår andre prestar til å følgje oppmodinga. Han poengterer: – Vi lever i ei tid då det er nødvendig å stå vakt om det kristne synet på ekteskap og heim, og ikkje mindre nødvendig å verne dåpen som heilag handling.

I Ulstein prestegjeld vart det nok meir til at enkelte prestar ikkje let sambuande foreldre vere fadder til barnet, men gjennomførte dåpen. Men denne saka – som så mange andre – var ei sak som kyrkja gav opp og tapte etter kvart som synet på sambuarskap og ekteskap endra seg også lokalt (Widnes Johansen 2017).

Under reparasjonsarbeidet og utvidinga av våpenhuset avdekte dei veggfelt under galleriet, og der kom tømmerpanelet til syne og det fine tømmerarbeidet klart fram i dagen. Soknerådet var ikkje i tvil om at det beste ville vere å avdekke tømmerveggene i heile kyrkja. Men spørsmålet trong ei modningstid. Først i 1971 kom der løyvingar, og konservator Rørvik hos riksantikvaren og målarmeister Jarle Ulstein utførte arbeidet. Å fjerne den gamle målinga på tømmeret var ein vanskeleg og tidkrevjande prosess, men som no vart utført fagmessig. Dei klarte også å gi det fine tømmerpanelet den rette patinaen.

Etter at dei reiste minnesteinen over bortkomne på sjøen ved Ulstein kyrkje i 1931, har mange sambygdingar funne si grav på havet. I 1970 kom det ei oppmoding frå formannskapet om ei ny og utvida namneplate på minnesteinen. Soknerådet fann at den gamle namneplata burde stå som ho var, og heller feste ei ny under den gamle. Den 17. mai 1971 avduka dei den nye namneplata i samband med minnehøgtida ved steinane. Tretten nye namn hadde blitt lagt til.

Kapellan Austefjord søkte i 1971 og fekk stillinga som kallskapellan i Kvam i Hardanger. Då hadde familien vore i Ulstein prestegjeld i fem år. No vart spørsmålet om å få gjere om kallskapellan-
stillinga til ei residerande kapellan-stilling ei viktig sak for soknerådet. Samtidig gjekk Hareid inn for å dele prestegjeldet, men fekk ikkje medhald i departementet. Derimot klarte dei to sokna no å få gehør for res. kap-stillinga.

Sokneprest Bjørlykke heldt avslutningsgudstenesta si 23. september 1973. Han skulle då eigentleg ha gått av for aldersgrensa. Likevel heldt han fram medan stillinga var utlyst. Men då det drog ut med søkjarar, kom den tidlegare soknepresten i Stryn, Jostein Hatlebrekke, og vikarierte som sokneprest. Men så melde sokneprest i Ulvik, Rudolf Fiskerstrand, at han kunne ta over embetet. Både han og kona Olaug var kjende i Ulstein frå før; dei hadde budd her i fem år medan dei gjorde teneste i Santalmisjonen, og seinare var Fiskerstrand fleire år som prest i Herøy. Rudolf Fiskerstrand vart utnemnd til sokneprest i Ulstein og tok over embetet 7. mai 1974. Søndag 16. juni dette året vart han formelt innsett av prost Sverre Nybø. Så vart pastor Arne Sørhagen i mai 1974 kalla til residerande kapellan – og såleis den nye presten på Hareid.

Spørsmålet om kateket – eller kyrkjelydssekretær – hadde vore oppe tidlegare, men i 1974 kom saka opp på ny med sikte på å få henne inn på budsjettet i 1975. Dei lyste ut stillinga fleire gonger, men først i 1976 søkte Leiv Havåg stillinga. Han hadde lang røynsle som kyrkjelydssekretær i Sande. Havåg vart fast tilsett som kateket i Ulstein frå 1. januar 1977.

På 1970-talet diskuterte soknerådet å få til faste spalter i Vikebladet med informasjon om kyrkja og aktiviteten der. Rådet prøvde også å få til eit samarbeid med Hareid om eit felles kyrkjeblad. Men Hareid ville heller nytte den ferske lokalavisa Vestposten som kom ut på Hareid frå starten på 1970-talet. I 1975 vedtok derfor soknerådet å starte opp med eit kyrkjeblad berre for Ulstein. Soknekassa stilte med eit lån på 5000 kroner som startkapital, men målet var å gjere bladet sjølvfinansiert. Dei valde ei redaksjonsnemnd med sokneprest Fiskerstrand, Roar Øvrebø, Klara Ulstein og Magne Grimstad sr., og første nummeret kom ut til påske 1975 med eit opplag på kring 1700. Bladet vart finansiert med gåver og annonsar.

I 1972 sette soknerådet ned ei orgel-nemnd leia av Birger Ulstein og med organist Hallbjørg Hop som ein av medlemmene. Målet var å førebu ei sak om nytt orgel i Ulstein kyrkje. Nemnda henta inn tilbod, gjorde sine vurderingar og enda på eit orgel frå Paul Ott, Vest-Tyskland til 249.000 kroner med 17 stemmer. Som nummer to innstilte dei Vestres orgelfabrikk (156.000 kroner) og nummer tre Vestlandske orgelfabrikk frå Hareid (165.000 kroner). I 1974 vedtok formannskapet å løyve 175.000 kroner til instrumentet; då hadde det alt kome ein prisauke. Men soknerådet kunne kjøpe eit dyrare orgel dersom rådet skaffa meir pengar sjølv. Nemnda starta innsamling, og det kom inn 50.000 kroner, og dei ordna med ytterlegare ein garanti frå på 40.000 kroner frå private garantistar. Med litt loddsal til slutt var finansieringa på plass, og det nye Ott-orgelet kunne tingast.

Byggjenemnda og konsulent Kåre Hanken frå Ålesund gjekk inn for å plassere orgelet mot øvste veggen i kyrkjeskipet, men fekk motbør frå både riksantikvar og sokneråd. Orgelet vart derfor plassert på øvre sida av galleriet. Av økonomiske årsaker reduserte dei talet på stemmer til 16. Under gudstenesta søndag 20. februar 1977 vart det nye orgelet vigsla. Om kvelden var det konsert med Ulstein kyrkjekor og organist Kåre Hanken.

Hallbjørg Hop var organist i Ulstein frå 1937 til 1979. Ho vart fast tilsett i 1943, då med ei årslønn på 350 kroner, ikkje mykje meir enn ei tenestejente hadde den tida. Etter kvart fekk ho ordna arbeids- og lønnstilhøve, men som Peder Fritz Waage slår fast i jubileumsskriftet Ulstein kyrkje gjennom tidene (1978): – Det arbeid ho har lagt ned for kyrkja og kyrkjelyden er det vanskeleg å finne maken til om vi går aldri så langt attende i soga til Ulstein kyrkje. I februar 1978 heldt den kjende organisten Wilhelm Krumbach frå Vest-Tyskland konsert på det nye orgelet, og hadde berre lovord å seie om instrumentet.

Utover på 1970-talet vart det vanleg å halde kyrkjekaffi eller kyrkjelydsfest i samband med årsmøtet for kyrkjelyden. Då samlast bygdefolket på Fredheim eller bedehuset etter gudstenesta, og årsmøtesaker og litt anna program gjekk inn som ein del av programmet. Ofte var sokneprestane leiarar i soknerådet. Sverre Nilsen sat såleis som formann frå 1941 til 1957. I jubileumsåret 1978 var lærar Arild Myklebust soknerådsleiar.

I 1978 var det 100 år sidan kyrkja vart flytta frå Ulstein og bygd opp att i Ulsteinvik. Jubileet vart storstilt feira i oktober dette året. Først med familiesamling på Ulstein samfunnshus onsdag 11. oktober med mellom anna korps, barnekor, Gnisten ungdomsklubb og Ungdomskoret Profil på programmet. Om kvelden søndag 15. oktober var det konsert i kyrkja med Musikklaget Ulf, Ulstein mannskor, Hasund mannskor, Eiksund blandakor, Haddal blandakor, Ulstein kristelege blandakor og duettsong ved Kjartan Grimstad og Birger Ulstein. Hallbjørg Hop trakterte orgelet, og kateket Leiv Havåg heldt andakt. Torsdag 19. oktober var det atter konsert i jubileumskyrkja med organist Kjetil Bjerkestrand og songarane Hildegunn Saunes Botnen og Randulf Saunes. Laurdag 21. oktober var det så duka for gospelkveld med gospelgruppa Salvation og ungdomskoret Profil. Biskop Thor With helsa til forsamlinga.

Søndag 22. oktober klokka 11 var det så duka for stor jubileumsgudsteneste med stappfull kyrkje. I prosesjonen gjekk prestar frå nabosokna saman med sokneprest Rudolf Fiskerstrand og med biskop Thor With i spissen. Han heldt også preika for dagen. Hallbjørg Hop sat som vanleg ved orgelet, og Ulstein kristelege blandakor tok del. Jubileet vart avslutta med fest på Sunnmøre Folkehøgskule etter gudstenesta. På programmet stod prolog ved Leiv Havåg, Ungdomskoret Profil, historisk attersyn ved Peder Fritz Waage, song og musikk ved Margrete, Oddvar og Svein Eiksund, i tillegg til talar og helsingar. Til middag fekk forsamlinga rømmegraut og spekemat – og dessutan kaffi og kaker. Sokneprest Fiskerstrand avslutta samlinga.