Dei fem døtrene til Serine Skare Ulstein

Pauline drog til Vik 4, Henrikke blei på Nilsgarden 8, Berte til Hareid bnr. 24, Marta for til Indreflø 3 og Laura til Bigset 9.

Etter dåtidas målestokk levde systrene sine liv langt frå kvarandre, men samhaldet heldt fram og dei vart viktige bestemødre frå ei tid då barneborn vaks opp nær dei.

Dei fem søstrene fekk til saman 30 barn som igjen fekk 91 barnebarn.

Til slektsheftet har nokre av desse barnebarna skrive ned minna om bestemødre sine.

Atle Bakke skriv om Pauline, Ragnar Ulstein om Henrikke, Peder Måseide om Berte, Marta Lynge om Marta og Solvor Næs Arvesen om Laura Ottina. Desse sogene vil eg gjerne gi igjen her. Eit glimt inn i levekår og personlegdommar frå ei svunna tid.

Ho Pauline, eller Pålina, som var det namnet som vart brukt i det daglege, var eldste dotter til Serine Ulstein, i det første ekteskapet hennar, med Paul Nilson Ulstein. Serine var mi oldemor. Eg vil seie nokre ord om denne delen av slekta, slik det går fram av dei knappe kjeldene eg har hatt høve til å gå gjennom.

Far til Pålina kom vekk på sjøen utfor Flø i september 1849, og berre tre dagar deretter vart ho Pålina fødd. Faren vart ein månad seinare funnen på Haram og vart gravlagd på Ulstein.

I nokre gamle papir på Bakken står det at i skiftet etter faren gjekk garden til broren Karl, og Pålina fekk pengar. I bygdeboka finn ein ut at dette kanskje ikkje er rett, men at faren allereie året før hadde selt garden til broren for 325 spesidaler, I alle fall kan ein rekne med at Pålina hadde pengar med seg inn i ekteskapet med Johannes Johannesson Ulsteinvik. Dei vart gift i 1875. Det er vanskeleg å vite korleis ho hadde det i oppveksten. Mora vart oppattgift allereie året etter at ho vart enkje, så ein skulle tru at ho hadde det bra, men smått. Ho fekk fleire sysken, som vi får vite meir om i dag.

I Ulsteinvik vart det på denne tida oppretta den første skulen, men sidan ho høyrde til Ulstein krins, så har ho sannsynlegvis gått på omgangsskule. Skulen i Ulsteinvik vart seinare flytta ut på Halsen, men då var nok Pålina komen over skulepliktig alder. Det skjedde mykje på skulefronten frå denne tida av, men det var nok først og fremst borna til Pålina og Johannes som fekk nyte godt av det.

Då ho vart gift med Johannes i 1875, hadde far hans kjøpt bruket på Bakken. Tidlegare hadde han bygsla det. Gardstuna i Vik låg den tida på sletta nedanfor huset til Peder Breivik, og fleire brukarar hadde jordlappar spreidde over store område. I 1881 vart det utskifting, slik at kvart bruk fekk større samanhengande jordstykke. Rundt denne tida vart derfor husa flytta til der dei står i dag, og dei tok namnet Bakke.

No vart det ei ny tid i Ulsteinvik som sikkert har verka inn på livet til Pålina og Johannes. Det vart bygt veg like ved våningshuset og framover Holsekerdalen til Hareid. Og i Ulsteinvik vart det eit sentrum. Der møttest vegane frå Flø, frå Haddal og frå Hareid. Kyrkja ute på Ulstein var i dårleg stand, og ny kyrkje vart bygt, og seinare flytta til Ulsteinvik. Lensmannen fekk tilhald i bygda. Den tidlegare lensmannen hadde budd på Brandal.

Og Ulsteinvik fekk den første butikken – det var Forbruksforeininga. Og her kom poståpneri og doktor. Doktoren heldt til i Warholm- huset. I det heile vart det meir liv og røre i bygda.

I huset på Bakken hadde Pålina og Johannes foreldra hans i kår. Det må etter kvart ha vorte folkesamt i huset. Dei fekk 7 born. Og mykje hardt arbeid vart det for henne på garden, for Johannes dreiv også med fiske.

Det er nemnt at i 1865 var det 16 mål åker og dyrka mark og 21 mål natureng som høyrde til bruket. Dette gav dei korn og poteter og nok for til 1 hest, 3 kyr og 4 sauer. Kornet vart malt i eige kvernhus ved Vikelva. Det er ein liten gard etter dagens målestokk, men på den tida var alt svært arbeidskrevjande, så det var nok å gjere.

Då dei overlet garden til eldste sonen i 1916, viser skjøtet at garden vart overdregen for 5000 kroner pluss kår. Dei skulle ha 7 tønner korn, 5 tønner poteter og ein spekalv i året, foring og røkt av 4 sauer og nødvendig brensel. I tillegg 4 liter mjølk dagleg og “fornøden tilsyn og pleie av kaarfolk i alderdoms og svakhets tilfælde”, som det står i skjøtet. Eg nemnde at dei fekk 7 born. Lat meg få lov til å seie nokre ord om desse, også:

Den eldste var han Ole Bakke, bestefar min. Han vart fødd i 1876 og gift i 1903 med Nikoline Rasmusdtr. Hovden frå Hareid. Til dagleg vart namnet Lina brukt. Han bygde om ein del på huset, og han hadde motorbåt som han dreiv fiske med. Han var litt av ein kunstnar når det gjaldt å lage modellskuter. Fleire av desse båtane var med i ei lokal utstilling i fjor. Eg veit ikkje kor sant det er, men det har vorte sagt at han brukte så mykje tid til å pusle med modellskutene etter at dei vart gift, at ho bestemor spurde forsiktig om det var dette dei skulle leve av. Elles var bestefar svær med oss ungane. Nesten oppe på Gamle-eidet er der eit plantefelt med fure som høyrer til garden, og til kvar jul høgde vi juletre der. Då tok han med oss ungane på juletrehogsten for at vi skulle få sjå julenissen. Og ganske rett, bak ei fure fekk vi auge på ein liten nisse med kvitt skjegg og raud huve. Han hadde laga nissen av tjukk papp og lagt farge på, og dagen før juletrehogsten hadde han teke turen til plantefeltet for å sette opp nissen. Det var ei stor oppleving for oss, sjølvsagt.

Den nest eldste av borna til Pålina var ho Petra, gift med Johannes Hatlø.

Den tredje var Johannes og deretter fekk dei ho Sina. Dei var begge det vi i dag ville kalle funksjonshemma. Begge fekk ein sjukdom som småbarn og fekk varig mein etter det. Ho Sina var døvstum og budde heime på Bakken så lenge Pålina levde, og flytte seinare ut på Gamleheimen. Han Johannes vart noko tilbakeståande, men han gjekk på skule i Bergen og lærde å lese og skrive. Eg har funne ein gamal attest som viser at han vart konfirmert i 1899. Då var han 18 år.

Etter ho Sina fekk dei ho Oluffa i 1886, gift med Edvard Molvær.

Den nest yngste av borna var ein gut som døydde 9 månader gamal.

Den aller yngste, og den som levde lengst av borna hennar Pålina og hans Johannes, var ho Thora. Ho var først gift med Jørgen Eriksen, seinare med Reinhard Falkevik. Thora døydde i 1973, 82 år gamal.

Ho hadde 30 borneborn, mi bestemor, Henrikke Olsdotter Ulstein, f.10. oktober 1854, d. 28.mai 1938, på bruk nr. 8 i Ulstein, Nilsgarden. Ho var gift med Ole Johan, som døydde 14.4.1921, 76 år gamal. Då var eg eitt år og Henrikke 66.

Eg voks til medan ho enno var i si kraft, kan ein seie, og opplevde henne som eit vake og framom alt lyttande menneske. Det er derfor borneborna hennar kvar for seg, særleg kanskje dei 16 i sjølve Nilsgarden, kjende henne som si bestemor.

Henrikke hadde eit lyst sinn. Visst hadde ho hatt motgang. Faren, Ole Johannes, og broren, Rasmus, kom bort på sjøen. Og ho miste endå ein Rasmus, sin eigen son, han omkom utafor Alaska i 1916.

Korleis var det for mor hennar, Serine, som miste begge sine menn og dertil ein son, veit eg lite om. Der var ingen krisepsykiater tilstades, der var heller ikkje trygdekasse. Nauda kan ha vore nær, men dei kom gjennom, og ho Serine fekk sjå fem døtrer vekse opp. Eg har høyrt at bestemor, Henrikke, den eldste etter Rasmus, av andre ekteskap, tente på Flø ei tid. Løna var ull til klede, og husbonden heldt skor. Men ikkje om sommaren. Då gjekk ho berrføtt. Eg prøver å sjå henne der ho går sætremarka på Fløfjella. Lokkar på kyrne, traskar i regnvåt einemark, leiter seg fram i skodda, frys så hardeleg på føtene, eller i lyse, blanke sommarkveldar, når alt er godt. Eg veit ikkje når ho utvikla sin astma, sin høysnue, ho stelte med høy likevel. Nesten alt om Henrikke sin ungdom er gløymt, slik nesten alt om kvar av oss vil bli gløymt om hundre år. Eit menneskeliv er breiddfullt av viktige ting og av detaljar. Eit hav av kunnskap, men berre så mykje vatn som du får opp i handloven, blir berga frå gløymsla eit par slektledd framover.

Eg hugsar henne no, 52 år etter ho døydde, først og fremst slik ho var i ein sum, ein fasit. Då ser eg eit blidt, kanskje noe opphøgd andlet. Dette inntrykket av henne har eg felles med andre av hennar borneborn. Slik blir det viktigaste ståande igjen ei tid, om personlegdommen. Eit alvorsmenneske. Men vi hugsar litt til. Om morgonen merka vi borna i andre enden av huset alvoret. Hennar kjøkken og vårt låg vegg i vegg. Ho heldt andakt. Las høgt av Rosenius, song med tynn røyst, ba lenge, ba for kvar einskild i storfamilien. Seinare på formiddagen stabba småborn inn og det vart lystigare. Besta hadde eit eige lag til å lytte. Ikkje opplevde eg at ho ba meg halde opp å fortelje frå Snorre. Der fanst ikkje bibliotek i Ulstein då Henrikke var ung, men no fekk ho tilgang til det gjennom oss. Lenge trudde eg at eg var utvald blant alle Bestas barnebarn. Nå viser det seg at den eine etter den andre av søsken og søskenbarn trudde dei var hennar favoritt. Ikkje at dei storma inn på kjøkenet hennar, langt i frå, men den som trong trøst, eller selskap kom, etter som det fall seg.

Bestas kjøkken var ei lagune.

Stundom hadde ho storbesøk, det var søstrene som kom. Ingen av oss gløymer kvartetten av lystige aldrande damer. Framleis meiner eg å hugse den tindrande låtten til Berte, så lys og lett som ein fiolin. Ikkje kan eg seie at med alder følgjer alvor, det skjer iallfall ikkje automatisk, det kjem ikkje an på korleis ein har det, men korleis ein tar det. Kåret var godt, og ho slapp stort sett å arbeide på garden. Litt pengar var der og, ingen ting å nemne om ein brukar dagens mål, men det er skilnad på litt og ingen ting. Ho hadde det fint rundt seg. Stova var verkeleg ei bestestove. Der stod orgelet etter onkel Rasmus som døydde utanfor Alaska 29 år gamal. Eg har sett foredrag Rasmus heldt i Ynglingeforeninga. Eitt av dei har tittelen: Om å bygga landet.

Rasmus var ein typisk pioner, full av framtidssyner, som han ikkje fekk verkelegjort. Men Rasmus etterlet seg orglet som opna for oss ei anna verd, og han etterlet seg ei mor som bar ei sorg ho aldri kom over. Når vi høyrde henne gråte, visste vi det var over onkel Rasmus. Ennå høyrer eg den tynne, skjelvande røysta, ho let saknet fosse gjennom seg. Så var det over for denne gongen. Og ho vart den blide, trøystande, rolege kvinna, slik vi alle kjende henne. Ettersom vi vaks til, forsto vi meir av hennar personlegdom. Ho vaks for oss, utan å ruve. Dei store familiane rundt henne kjempa for det daglege brød, og for brødet frå himmelen. Dei hadde det minst like hardt som seinare ledd, men dei fann ein god del kraft i fellesskapen. Nilsgarden med sine to bruk vaks saman under ei bestemor, fire foreldre og 16 borneborn. Aldri eit nedsettande ord om dei i Botn-garden, aldri, har eg forstått, noko nedsettande om oss. Ikkje berre den vise Henrikke er å takke for det, men våre foreldre. Likevel var der mykje liv og etter kvart debatt om politikk og livssyn. Aldri seinare i livet har eg vore i ein så vaken og livleg forsamling.

Henrikke opplevde også dette. Det var ei ny tid. Ein god folkeskule, ungdomsskular, handelsskular og realskular gav frukter. Trur ikkje ho miste sin sinnsro når vi stridde som hardast om tidas spørsmål. Eg kan hugse at etter gravferda i 1938 snakka vi litt vaksen-kloke ungdommane om henne, at med henne var ein epoke i livet vårt over. Det kom av at ho hadde hatt tid til å ta mot oss. Ikkje alle besteforeldre hadde det då, endå færre har tid i dag.

Så mykje hugsar eg om henne, ikkje mykje, berre ein liten rest av ein rik personlegdom, som vi hadde den lukke å vere nær.

Berte Eline Ulstein Hareide var dotter til Serine Ottarsdotter Daleskard og Johannes R. Raudøy. Berte var fødd 1.10.1857 og døydde 22.6.1955.

Berte kom til Hareid som tenestjente hos Marie og Peter P. Hareide (Pål-Petter). Marie

(Marja) var frå Ulstein, så begge desse to kvinnene var oppvaksne der og derfor kjende.

Marja og Petter budde der Elias Alnes no bur, så det var berre dalen mellom Pettergarden og Isakgarden, og slik vart Berte og Isak K. Hareide kjende. Dei vart gifte i 1880 og fekk 8 døtre: Oline, Kornelia, Rakel, Stina,

Astrid, Gustava (vart berre 6 år), Borghild (Bolla), Kirsten (vart 29 år). Vi som har med Isakgarden å gjere, kjem frå ei av desse jentene.

Serine var bestemor til desse jentene, og då kan du rekne ut om Serine er di oldemor, tippoldemor ellar tipptippoldemor.

Sidan Berte var mi bestemor, er det naturleg for meg å bruke dette namnet når eg snakkar om henne.

Ho var noko tynnvaksen, middels høg og mørkhåra. Ansiktet var vakkert heile livet.

Eg trur det er rett å seie at Bestemor var eit betydeleg menneske. Ho var tidleg med og skipa ei kvinneforeining og var lenge leiar der. Isakgarden ligg nær kyrkja, og både Bestefar og Bestemor var prestevennlege og kyrkjevennlege. Bestefar var kyrkjeverje i 39 år (1898-1937).

Dessutan var Bestemor så flink jordmor, nærkone, sa dei gamle – at fleire kvinner heller ville ha henne enn jordmora til fødselshjelp. Dei ho slik hjelpte til verda, interesserte henne alltid seinare.

Bestemor var i si velmakt mykje dominerande. Ho hadde vel når kom til alt bukta og begge endane i Isakgarden. Eg var så liten at eg hugsar det ikkje, men far og mor skulle på ein bytur. Eg skulle få vere med. Men dette gjekk ikkje igjennom i plenum. Eg vart verande heime.

Om Isak hadde ei anna meining, så kjempa ho han fort ned, og han hadde lært at det var fornuftigast å gi seg. Og så heitte det:

– Han Isak seie’, for det måtte vere mannen og ikkje kona som styrde garden.

Men etter kvart som kreftene minka, vart ho det elskelegaste menneske som tenkjast kunne.

Lærar Johannes Lynge på Flø var gift med Bestemor si tvilling-syster. Ein dag han og Bestefar sat og prata i lag, kom talen inn på tvillingsystrene. Begge meinte dei å ha fått den gjævaste. Argument hadde dei begge, og ingen ville gi seg. Til slutt ottast vi det skulle ende med uvennskap.

Bestemor hadde hjartelag for dei som hadde lite å hjelpe seg med, og til jul sende ho oss borna til visse personar med ei matkorg.

Bestemor var nok meir betydeleg enn Bestefar, men vi snakkar meir om han enn om henne, for han var så original, men så visst ingen diplomat. Berre ein gong, det eg veit, viste han diplomatisk evne: Han var så musikalsk, song etter notar, og så skulle han spele på alle mulige instrument.

Så var han i byen ein dag, og der fall han for eit trekkspel. Men korleis skulle det gå å kome til gards med noko så unyttig – Ja, beint fram syndig ? Det la seg over han då handelen var eit faktum. Han kom på berre ein utveg: Det måtte verte ei gåve til Berte. Og slik berga han seg.

Ho hadde vel eit enkelt gudsforhold. Gustava døydde berre 6 år gammal. På den kvitmåla jernkrossen utfor kyrkjedøra les eg: Jeg kom og gikk på Herrens bud. Nu er jeg hjemme hos min Gud. – Så enkelt var det.

Kirsten vart 29 år. Og Bestemor sa seinare: “Eit lite barn kan du gløyme, men ein ungdom gløymer du aldri”. Slik hadde ho prøvt det.

93 år gammal fekk Bestefar eit “drypp” dei kallar. Det gjekk utover beina, så han vart sengeliggande resten av livet. Der låg han og beundra Bestemor. Ingen var så god og vakker som ho.

“Sjå på dinna prinsesså !” sa han. “Ulstein Rose.”

Isak sovna inn søndag morgon 22. mai 1955, 100.8 år gamal. Dei var då så langt ein veit, eldste ekteparet i landet. Det var konfirmasjon i Hareid denne dagen. Markene var kvite av snø.

Etter Bestefar si gravferd vart Bestemor skral og kruslen av seg. Laurdag kveld 4. juni snubla ho på ein dørstokk og braut begge lårhalsane. Det førde til døden onsdag 22. juni. Ho sovna inn om kvelden på sjukehuset i Volda 97.7 år gammal. Dei var gifte i 75 år. Bryllupsdagen deira var 25. juni 1880.

Atle Måseide, son til Peder og såleis oldebarn til Berte, fortel dette:

Vi kom til Hareid like etter nyttår 1947 og flytte inn i Isakgarden sommaren 1948. Eg var seks og eit halvt år, men hugsar at kom eg eller bror min, Per, knapt fire år gammal, opp i andre høgda av huset, der besteforeldra og oldeforeldra våre heldt til, sat oldemor like ved kjøkkendøra og strikka. Kvar gong vi passerte henne, høyrde vi ho seie med tynn røyst: “Store, pæne guta!” – Vi var begge like forbausa: Store, vi? – At ho dessutan kontinuerleg og med same røyst mumla “Jesus”, undra oss stort. Vi var for små til å begripe at ho var djupt religiøs.

Kvart år materialiserte strikkearbeidet hennar gjennom året seg i form av lestar til alle oldeborn og borneborn. Dei låg sirleg innpakka under juletreet med namnet på kvar mottakar.

Ho var den yngste av syskena i Nilsgarden. Fødd 17.12.1860. Gift med Knut Olson Bigset den 7.10.1889. og kom som kone til Arnegarden i Bigsetbakkane i Hareid 28 år gamal. Barne- og ungdomsåra hennar høyrde eg aldri noko om. Heller ikkje korleis ho traff mannen sin. Det er vel tenkeleg at det kunne vere i Isakgarden, der søstra Berte var gift i 1880.

Om turen frå Ulstein til Bigset etter giftermålet fortalde ho: Knut henta henne med hest og kjerre. Dei sat i framsetet og kista hennar stod bak. Dei snakka ikkje saman. Då dei kom opp i Eidet foreslo Laura at dei kunne prate saman, no dei var ektefolk. Men Knut “beit henne av”. Det var ingen ting å snakke om. Meir vart ikkje sagt på den turen. Kanskje var dette ein liten peikepinn på korleis resten av livet hennar skulle bli. Mykje slit og få gleder. Hennar oppgåve synest å ha vore å tjene og tilpasse seg.

Ho var eit “ope” og varmhjerta menneske som gjerne ville ha kontakt med andre, ho gledde seg i festleg lag, og over å sjå at andre var glad. Ho var særdeles flink å lage mat. Spesielt var brødet hennar uvanleg godt, etter som mange har sagt. Sjølv hadde ho eit uttrykk: Den eller den har “så pen mat.” Kva evne eller interesse ho kunne ha, kom vel ikkje så lett fram under hennar levevilkår. Det kan vel forklarast med B. Bjønsons ord: Hvad du evner, kast av i de nærmeste krav.

Dei daglege oppgåvene og det harde slitet tok nok alt det som var av krefter. Det vert fortalt at ho aldri var nedfor bakkane utan å kome oppatt med ein torvsekk på ryggen. Det var for det meste ho som sytte for brensel, hogg ved og tørka den i steikeomnen. Den slags var ikkje Knut si sterke side. Men aldri høyrde eg henne klage på nokon eller noko. Ellers var det misjonsarbeidet som stod henne nærast, og det som ho kunne vere med på. Foreiningsmøte i Det Norske Misjonsselskap kvinneforeining annan kvar tirsdag, det var fridagane. Ho hadde eit såkalla “spøtaplagg” på basarane kvart år. Det plagget var i a-kant, og så stort at det kunne knytast bak ryggen, med hekla tiggar, (blunde) på størrelse med eit vaffelhjerte, rundt det heile. Mange, mange timars arbeid. Det var laga av kvit ull som ho også spann sjølv.

Det vert fortalt om ein gong det var foreiningsmøte midt i hoslåtten, at Laura kom inn i stova og sa at i dag hadde ho stole seg av medan Knut sov middag, og så lo ho den klare, gode låtten sin. Av helse var ho ingen sterk person. Ho var svært mager og middels høg. Ho hadde lite matlyst, og var plaga av hovudverk (migrene?). Men eg veit aldri at ho låg til sengs, eller var sjuk elles. Ikkje før på vårparten i 1937. Då hadde ho laga ferdig frukosten til bestefar, og så sige saman i stolen sin. Ho hadde fått slag. Ho låg medvitslaus ei veke før ho slokna den 8. april 1937. Ho var då 76 år og hadde vore gardkone i Arnegarden i 48 år. Ho hadde født 6 barn og hadde 24 barnebarn. Eg vil opplyse om at mine inntrykk av henne er frå dei siste åra av livet hennar. Ho var 63 år det året eg vart fødd, og døydde det året eg fylte 14.

Etter henne har eg mange gode minne som har vore verdifulle for meg. For meg var ho god, snill og rettferdig. Ho levde som ein sann kristen, etter mi meining.

Når eg tenkjer på dei sorgene bestemor fekk å bere, synest eg det er som eit under at ho blei den blide gamle kona som smiler ned til oss frå stoveveggen heime. Men om eg hadde prøvd å spørje henne om korleis ho greidde dette vanskelege livet, trur eg nok ho ville feie det vekk:

”Issa, morr ! Kva er det du snakkar om ! Eg har no vel hatt det betre enn dei fleste.”

Og ho ville hatt rett. Det livet ho levde, og måten ho greidde det på, var langt frå eineståande. Når ein granskar dei nakne fakta i bygdebøkene, les ein fort ut skjebner som er hardare enn Martas. Nabokonene var åleine, dei, med ansvaret for dyr og born, storparten av vinterhalvåret, og i tillegg hadde dei angsten for mann og søner som var ute på fiske. Men dei greidde det, for kven kunne “byte for dei” ? Med alt det Marta miste, mann og son fekk ho behalde, og ho slapp gå og vere redd for dei og; dei hadde arbeid på land.

Men om ho verkeleg tenkte slik, det kan eg i grunnen ikkje vite, for eg snakka aldri med henne. Ho døydde eit halvt år før eg blei fødd.

Når eg skal danne meg eit bilde av kven ho var og korleis ho tenkte, er eg derfor avhengig av det folk har sagt om henne, og av å studere dei spor ho sette i det huset eg vaks opp i, dei borna ho oppdrog, og den mannen ho levde i lag med. Bestestova hennar stod urørd i heile min barndom. Der fanst den lengste planta eg nokon gong har sett; ho strekte seg over alle bjelkane i rommet. I eine kråa stod eit eventyr av ein omn, men stovas juvel, det var nok den purpurraude fløyelssalongen. Den finaste kakeboksen hennar hadde dessverre tante Dina arva, for den begjærte eg heitt heile min barndom. Den var av glas, eller halvt gjennomsiktig porselen, med paradisfuglar i gull og rosa. Ting kan tale, men viktigare vitnesbyrd om kven ho var, er sjølvsagt dei spor ho sette i levande menneske.

Bestefars dom var klar og svært eintydig: “Å ja, morr, du er ikkje mykje lik henne du heiter etter, du, stakkar. Ho var så snill, ho Marta.” Når eg ikkje tok meg meir nær av dette enn eg verkeleg gjorde, var det fordi eg tidleg forstod at i bestefars auge var Marta så høgt heva over alle vanlege menneskelege mål, at det ikkje var ventande at nokon kunne likne henne. Til mor skal han ein gong ha sagt at då Marta kom, forandra det seg, alt. Han likte å skrive dikt, bestefar, og noko finare enn dette har han vel aldri sagt eller skrive.

Far sa ikkje så mykje; han og mora likna kvarandre, og stod kvarandre nær, trur eg, og då blir forholdet gjerne uten mange ord – i alle fall på våre kantar. Men han fortalde at han hadde ein fast stein inne i Stranda, då han var liten, og der brukte han å sitje og vente på mora når ho kom køyrande frå Vik. Han framheva elles kor modig ho var; etter at faren og broren var komne vekk, byrja ho å fiske sjølv. Han kom også ofte inn på kor flink ho var med dyr, spesielt kva handlag ho hadde med hesten:

“Ho var så galen, den merra, at det ofte måtte to vaksne karar til for å halde henne medan mor kom seg opp i kjerra. Men så tok ho taumane sjølv, og snakka til Bruna, og då blei ho spak som eit lam.”

Dei muntraste historiene frå barndomen i Lyngegarden, var det tante Dagny som fortalde. Dei handla gjerne om situasjonar som Marta ordna opp i med humor og diplomati, og om episoder der Dagny og mora spela på lag mot litt uvettuge og ofte urimelige vaksne. Det ser ut som om Marta hadde same handlag med alt levande, anten det nå var planter, dyr eller born.

Men vi har to bilde av bestemor heime. Det som eg enno ikkje har nemnt, er frå yngre år. Der sit ho og held ei småjente i handa. Dette bildet sto på bestefars skrivebord så lenge han levde. Det viser eit smalt, fint ansikt med uvanleg reine trekk, så alvorleg at det nesten verkar strengt, med store, djupe auge. Dette bildet fortel også si soge.

Marta var sytten år då faren og storebroren kom vekk. Det var då ho prøvde å hjelpe mora med å byrje å fiske; mat måtte dei ha, og fisk var ho spesielt glad i. Sidan for ho til byen for å tene. Kor lenge ho var der, kven ho tente med eller korleis ho hadde det, veit eg ingen ting om, men det er ei kjend sak at dei unge, truskuldige landsjentene ofte blei grovt utnytta i byen – og ikkje berre når det gjaldt arbeid.

Men Marta greidde seg. Det som kunne ha blitt utnytting, gjorde ho til utdanning. Eg innbiller meg i alle fall at det var der ho utvikla seg til å bli den mateksperten ho seinare blei kjend for å vere. I alle fall var ho ei så flott og dyktig jente, at folk syntest det var rart at ho ville ha den enkemannen ute på Flø, sjølv om han var lærar, med gard. Men eg har alltid meint at dei som kunne snakke slik, kjende korkje bestefar eller bestemor. Det var ikkje berre når det gjaldt møblar og mat, Marta hadde god smak. Bestefar, Johannes Lynge, miste første kona si, Pauline, etter knapt tre års ekteskap. Han vart då åleine om ansvaret for ei småjente, Dina, og han hadde også Paulines foreldre å dra omsorg for. Fleire av deira born hadde reist til Amerika. Pauline, som hadde overtatt garden i lag med bestefar, var død, og den einaste av borna dei hadde att heime, var ein som ikkje greidde seg, ein som ikkje var som anna folk. Dei såg på svigersonen Johannes, som då var 28 år, som sitt einaste vern mot ein einsam og usikker alderdom. Sjølv hadde han lyst å reise sin veg, som rimeleg var, men for dei gamles skuld blei han verande.

Og problema og sorgene for dei gamle var ikkje slutt med Paulines død. Ei av døtrene “kom i ulykka”, og døydde seinare av tæring heime. Sjølv blei gamle Eli visstnok blind, men likevel trur eg dei to gamle meir var ein ressurs enn eit problem i heimen, i alle fall for far. Det var Eli far kalla”besta”, og det var ho som stimulerte barnefantasien med forteljingar frå gamle dagar, blant anna om “Den uovervindelige Borg, som ikke fryktet for nogen Sorg”, og som no ligg med sin sølvskatt på havbotnen utanfor Runde.

Men den som fekk huset til å fungere, som fekk alle til å gå i hop, som skapte fest og glede, det var Marta. “Då ho kom, snudde det seg, alt”, som bestefar sa. Og likevel var det i desse åra sorga slo ned i heimen, gong etter gong. Av dei fem borna ho fødde, døydde tre under fødselen. Ei småjente, Pauline Oluffa, døydde då ho var eit halv år. Berre far levde opp. Bestefar snakka aldri om dette. Tante Dina, dottera frå første ekteskap, fortalde ein gong kor glad ho var då ho første gong høyrde eit nyfødt barn skrike der i huset, og far viste oss grava til dei fire små systrene, der berre ei rakk å få namn.

Sidan tenkte Marta å ta til seg ei av Bertes mange døtre, Gustava. Ho budde ei stund hos oss, men ein gong ho var heime på Hareid på besøk, blei ho sjuk og døydde. Det var den femte småjenta Marta miste, og det er henne ho sit og held i handa på det bildet bestefar hadde på skrivebordet. Der stod også eit bilde av Gustava åleine; det stod der og til bestefar ikkje var meir. Dei gløymde ikkje –

Men det forhindra dei ikkje i å vite at omsorga er det dei levande som treng. Ho må ha vore over 40 år, bestemor, før ho fekk ei dotter som levde opp. Men henne fødde ho ikkje, ho valde henne. “Ho Marta såg det vesle fine barnet då ho blei døpt, og ho fekk ikkje fred,” fortalde bestefar. Som eg har sagt før, var det tante Dagny som fortalde dei muntraste historiene om ho mor.

For Marta var inga bekymra og engsteleg mor, trass i at ho hadde mist så mange. Tvert imot greidde ho å overføre sitt eige mot på borna. Far fekk låne storeplagget hennar når han gjorde sine første forsøk innan seglsporten, og både han og tante Dagny opererte som reine fjellklatrarar når det galdt å få tak i sauer som hadde gått seg fast.

Det var 20 års aldersskilnad mellom den eldste og yngste i syskenflokken i Lyngegarden, og den biologiske arven var også meir forskjellig enn mellom sysken flest. Men den sosiale arven var den same, og det blei aldri veksla eit vondt ord mellom dei eller mellom familiane deira. Det sa i alle fall onkel Johan, og han hadde det ikkje med å lyge eller overdrive.

Marta hadde stor glede av å lage til eit godt måltid og føre eit gjestfritt hus. “Rettens deilige drakt”, siterte bestefar. Om kilda var Petter Dass eller Henrik Wergeland, skal vere usagt, men inspirasjonskilda var i alle fall Martas prektige bord. Alle var velkomne i Lyngegarden, men den gjesten bestefar oftast snakka om, var den store misjonæren Nilsen-Lund. Han var ei eldsjel, ein rastlaus vandrar som mest var heime på dristige oppdagingferder, eller i arbeid med å anlegge ein misjonstasjon der ingen kvit mann hadde sett sin fot før.

Madagaskars Livingstone , blei han kalla, og han tok inn i Lyngegarden når han var på våre kantar – han var ein etterspurd talar når han var heime i Norge. Misjonen var ei av Martas hjartesaker, ei interesse ho delte med bestefar, og dette gjennomsyra huset slik at Madagaskar og Ytre-Flø var synonyme begrep for meg i min tidligste barndom. Men Nilsen-Lund var ikkje berre misjonær og stortatar, han var og nordlending og hadde rodd fiske i sin ungdom – og sette like stor pris på god fisk som husfrua sjølv. Det gjorde honom ikkje mindre velkomen. Forkynnarar som ikkje likte fisk, trur eg faktisk ikkje ho heilt hadde sans for. Samvær med slekta, og spesielt med systrene, var ei anna kilde til glede. Eg veit ikkje om det var den store tragedien som ramma heimen i ungdommen, som gjorde at dei fem systrene kom til å halde så godt saman. Men alle som kjende dei, fortel at gleda sprang ut når dei møttest, og då blei dei gamle konene som ungjenter igjen. Å ta vare på høgtid og fest ser ut til å ha vore ein viktig del av systrenes livsfilosofi, og er kanskje ei av forklaringane på at dei også greidde kvardag og motgang så godt, sjølv om den viktigaste årsaka til dette nok ligg djupare.

Eg vil slutte med å gi ordet til bestefar – og bestemor – i form av eit dikt som er skrive til ei festleg anledning, feiringa av tvillingane Berte og Martas 45-årsdag. Bestefar har skrive diktet på vegne av Marta, ho henvender seg til søstra og helsar henne på fødselsdagen, samtidig som ho gir henne eit plagg ho har vove til henne.

Tilbage 45 aar man saa et lidet søsterpar for første gang i livet

Det var paa Ulsteins gamle gaard,

hvor nu kun hyldetræer staar og siger:

“Her var stedet !”

De to var bitte, bitte smaa men far og mor saa glade paa og smilte til dem begge.

I dåbens bad de signet blev; de navne fik og saa man skrev:

‘en “Marta” og ‘en “Berte”.

Siden saa man desse to,

de vokste op i dette bo ei langt fra kirkespiret.

De sammen legte, sang og lo; Thi de var tvillinger de to

Saa mangt de prated sammen.

I mange aar de nu var skilt,

hver paa sine pladse stilt for livets kamp at føre.

Men tvillingsind og søsteraand dem knytter sammen som et band.

Til de faar reisen gjøre.

– Ja, desse to var du og jeg – det passer vist paa dig og mig ? min egen kjære Berte.

Nu har vi atter gjeburtsdag, Tenk, fem og firti !

– Livets dag som strøm mot døden rinder

Til minde om vor tvillingspagt,

om hvad fælles er tilbagelagt,

som ønske og for dagen,

Jeg lægger ind i pakken din et stykke tøi af væven min det er mit eget virke !

Jeg ønsker: lad det varme dig,

naar koldt og raat vil melde sig Lad det dig godt faa gjøre.

Og naar du bliver god og varm, Lad være som ifra min barm,

en strøm fra søsterhjertet.-Som tøiet er af ægte uld,

gid vi maa findel tro som guld mod Gud og mod hverande.

Saa mødes vi som tvillingpar Ohaab !

engang med mor og far !

i himlens lyse sale !

Din Marta