Ulstein Sanitet

I min barndom, i heimbygda Ulsteinvik, vart røyrsla levande for meg kvar februar. Då selde kvinner eg kjende fargeglade bjørkaris til inntekt for noko eg ikkje hadde oversikt over. Det var rart med ein trekløver som var raud og blå, men eg tykte det var kjekt med fastelavnsrisa og gledde meg over at mor kjøpte kvart år. Dei var så vakre! Då far min døydde – ein kald februar dag i 1981, stod fastelavnsriset på nattbordet hans i stova. Vi hadde håpa at bjørka skulle spire, for det var hans siste ynskje – å få sjå bjørka spire ein siste gong. Fastelavnsriset fekk museøyre den dagen han vart gravlagt.

Eg lurte også på kven som hadde kome på å skjere og pynte bjørkaris. Ein god idé i grunnen. Den kvite, runde pappbiten med bilete av ein trekløver i raudt, kvitt og blått gav meg ingenting anna enn ei god kjensle – fordi eg knytte det til positive forventningar og det vakre.

Barndommen på 1970-talet i Ulsteinvik var prega av korte skuledagar og fri leik – på alle måtar fri – for vaksne og organisert idrett. Skulen var i sentrum og ei øving i dressur for born i fridressur som var vane med organisere eigne aktivitetar. Nokre situasjonar i skulen kravde likevel ekstra merksemd og fokus. Det gjaldt særleg når distriktslækjaren Osmund Olav Røyneland skulle ha den årlege kontrollen med borns vekst og helse – saman med søster Lise som dryppa serum på arma og rissa i huda med ein djevelsk liten kniv; to strek. Det lukta sterkt av sprit, vi stod halvnakne på ei rekke og fraus, nokre ungar svima av – andre gret. Eg krølla tærne så godt inn under fotsålen som eg klarte. Røyneland såg på fotstillinga og gav beskjed om at slik skulle eg ikkje stå. Nei. Då gjorde eg ikkje det. Ei veke etter var søster Lise og Røyneland tilbake for å sjå på streka og han sa nåll- nåll minus, som ho skreiv i ei bok. Då var det eit heilt år til neste gong. Eg hugsar dei mjuke bølgjene i håret hennar, og dei tynne fingrane. Dei forstørra augo som fylte ei endå større brilleinnfatning som ramma inne eit mildt og kjærleg blikk. Søster Lise – som køyrde rundt i ei gullfarga folkevogn – noko som var magisk i seg sjølv – var til stades i heile min barndom. Også grunnlaget for hennar lange virke kan vi takke Norske Kvinners Sanitetsforening lokalt for. Ulstein Sanitet – som vart mest som ei stor bedrift med mange underbruk og avdelingar. Ulstein Sanitet teppela heile øyriket vårt med arbeidande kvinner som organiserte samlingar over ein kaffikopp, god mat, i diskusjon om tiltak som var samfunnsbyggjande.

På vekesbasis vart vi i skulen også avkrevd militær orden. Kvar fredag før store fri, etter mat, vart vi lina opp langs veggen nær handvasken som fanst i alle klasserom. Eit kvinnemenneske kom inn med eit brett med små drikkekoppar. Litt større enn eit fingerbøl, mindre enn eit glas, fylt med blank veske. Eg visste ikkje kva det var, men frøken sa det heitte fluorrrrr. Frøken var frå Bergen og skarra på r-en. Det skulle vere godt for tennene – og alle skulle ta det, utan å svelge! Eg hadde aldri høyrt om drikke som skulle spyttast ut att – men eg lydde sjølvsagt. Ikkje stilte eg spørsmål heller – ingen gjorde slikt før. Frøken tok tida – det tok eit minutt, og så kunne dei fyrste passere vasken og spytte ut. Det gjekk jo bra – ingen av klassens klovnar kunne klovne seg stort med munnen full av væske. Daman som kom med brettet rydda opp og vi fekk friminutt.

– Skyller de fluor på skulen, sa mor. Kva skal det vere godt for?

Slik vart barndommen min og dei fleste andre norske born prega av arbeidet til NKS utan at vi visste det. Parola frå krigen om å «arbeide i stillhet» – prega kulturen i saniteten også lokalt. Denne romjulskvelden i godstolen i 2024 saman med skribenten til NKS` jubileumshefte frå 1971 fekk eg syn for eit ganske omfattande velferdsarbeid i heimbygda.

Dette arbeidet hadde ikkje starta først på våren i 1912, for arbeid for helse og velferd hadde lenge vore organisert gjennom misjonsforeiningane. Men denne våren hadde kommunen hatt besøk av ein lækjar frå Nasjonalforeininga som heldt foredrag om arbeidet for tuberkuloseramma. Distriks-lækjaren, Dørge heitte han, følgde opp. Dørge ynskte å skipe ei kvinneforeining som skulle ha som formål å betre folkehelsa i kommunen. Etter eit møte på ei misjonsforeining heime hjå Nikoline Roppen på Hofset – melde nokre kvinner seg inn i NKS sentralt med tanke på å skipe ei lokal foreining.

Etter gudstenesta den 30. mars 1912 fekk lækjaren og fru Magda Ravn taleplass frå preikestolen – og fleire melde seg som medlemmar alt denne dagen. Ein av mennene melde også inn kona, som ikkje kunne vere tilstades på grunn av fødsel. Han syntest dette var for viktig til at ho ikkje skulle bli med.

Før året var omme hadde foreininga 325 medlemmar som betalte ein kontingent på 25 øre.

Sparebanken hadde også gitt ei gåve, og frå skiftet etter Eline Saunes hadde det kome inn heile 420 kroner. I styret sat det fem kvinner og ein mann. På Sunnmøre var ein vel van med at overleving kravde engasjement frå begge kjønn, og alle lag. Mangel på overflod gjorde samarbeid og likestilling til ikkje-saker. Foreininga vart tilslutta Norske Kvinners Sanitetsforening og Nasjonalforeningen for folkehelsen.

Jorun Waage, tidlegare leiar i Ulstein Sanitetsforening, har fortalt meg korleis Saniteten arbeidde for å få medlemmar. «Vi tok for oss grend for grend, og skreiv ned namnet på alle som budde i kommunen. Så gjekk vi frå dør til dør og spurte om folk ville melde seg inn og betale kontingent». Smart, tenkte eg, oppsøkjande verksemd, personleg kontakt, nettverk – marknadsføringsstrategiar som vi i dag lærer om i lærebøkene, var i bruk lenge før det vart gjort til vitskap og samla mellom permar. Og dette var ein arbeidsmåte som kvinner nytta – igjen tenkjer eg på historiebøkene som er fulle av forteljingar om brutto nasjonal produkt (BNP) og mannlege forretningsheltar. Kanskje var det kulturen kring denne parola frå krigen om å arbeide i det stille som låg som ein understraum i alt av Sanitetskvinnenes arbeid.

Pengane som kom inn til Ulstein Sanitetsforening før fyrste verdskrigen, kom godt med, for oppgåvene var mange. Å skaffe pengar var ei viktig oppgåve, og det betydde innsamling av ull som kunne spinnast til tråd som vart sokkar og dukar eller anna som kunne loddast ut på basar. Eit anna populært tiltak var korgafestane som vart arrangerte vinterstida då karane kom inn frå fjordane for å ro fisket. Jentene «utrusta» ei øske med godsaker pynta med fint papir. Korgene vart auksjonerte, og gutane, dei baud. Desse festane var populære til langt ut på 1930-talet. Kvinnene selde mai-blomar og julemerke, men av desse pengane skulle hovudorganisasjonen ha sin del. Bak basarar og sal av fastelavnsris låg det mykje organisering og arbeid. Dette var gode inntekstskjelder for organisasjonen.

Pengane vart nytta til opp-lysningsarbeid og helsestell. Mange unge døydde av tuberkulose. Ikkje så rart at distrikstlækjaren ivra for å få i gang ei foreining som kunne hjelpe han med å spreie informasjon om smittevern, barselpleie og pleie av eldre og sjuke. Misjonsforeiningane hadde røter tilbake til 1850-åra, og skapte ei aktiv haldning til «Guds rikssak på jorda», for å sitere lokalhistorikar Ingvald Bjåstad. Misjonssaka hadde reist etisk vilje til ofring og yting for andre, til hjelp for lidande menneske, og tilførte bygdelivet med det noko verdfullt; ein sans for praktisk nestekjærleik og humanitært hjelpearbeid. Dei kristne og sosiale røyrslene var prega av sans for organisering, og bruk av statuttar og regelverk. Ulstein Sanitet vart ikkje noko unntak.

For oss, i vår tid – er det vanskeleg å setje seg inn i korleis det var å leve eit liv utan å vere omslutta av ei eller anna form for kollektivt vern. Uvisse, uhell, uflaks – det kunne då ramme alle, før som no – utan at det fanst ein velferdsstat eller frivillege organisasjonar som kunne understøtte den uheldige til eit liv i verdigheit og kanskje også eit fullverdig liv, når ulukkene ramma. For det kan jo skje kven som helst. Kven av oss vil legge vår bør på andre som har eiga overleving å ivareta? Kulturelt sett er vi opphengt i omgrepet fridom. Fridom har blitt eit slags mantra som skuggar for ei djupare forståing av omgrepet kjærleik. Å gjere godt for andre, er å få lov til å gløyme seg sjølv. I gleda til den som tek i mot, speglar ho seg, gleda til den som får lov til å gi; å ta imot det nokon vil gi er å gi tilbake. Det er den vakre dialektikken i eit menneskeliv for den som er så heldig å få oppdage den.

Marie Hatlemark vart vår fyrste sjukepleiar.

Før visste dei også noko anna. Når ansvaret og oppgåvene vart for store og for mange, måtte sjølv den som hjelpte ha hjelp. Derfor vart det utdanna barselpleiar i 1916, Matilde Hope, og sjukepleiar, også i Ulstein Sanitetsforening. Marie Hatlemark vart vår fyrste sjukepleiar og stod i stilling til 1918. Norske Kvinners Sanitetsforening (NKS) sentralt hadde i 1898 etablert ein sjukepleieskule. Elevane her fekk opplæring på Rikshospitalet, og budde på elevheimen som NKS hadde bygt.

Peder Fritz Waage, forfattar av skrift for Ulstein Sanitetsforenings 75-års jubileum skriv at dei aller fleste kvinner og menn i kommunen var medlemmar og betalte kontingent og elles gav støtte på ymse vis. Han forklarer oppslutninga med at sjuketrygdeordninga var dårleg utbygt, og mange såg på medlemskap som ei form for trygdeordning. I møtebok frå 1928 finn eg besteforeldra mine Steffen og Lovise Karoline Urke oppførte i Saniteten sitt manntal. Dei budde på Hovset.

Dei hadde ikkje betalt kontingenten på 50 øre. Det var vondt å sjå, for dei fleste andre i grenda hadde jo gjort nettopp det. Kvifor var dei ikkje med? Hadde dei ikkje pengane?

Med borna Sigurd Knut, John Fredrik, Elias, Inger Anna, Kristine, Sverre, Otto, Rudolf, Randi, Lars, Henry, Randi og Kristine fødde i tidsromet 1908 til 1928, så strakk kanskje ikkje pengane til. Lovise var dessutan sterk i trua og tru til misjonsforeininga.

Ved oppstarten av Ulstein Sanitet så låg det der framme ein krig og venta, og sjølv om Noreg var nøytral så vart unge gutar kalla til nøytralitetsvakt både i marinen og hæren. Sanitetsforeininga i Ulstein bidrog med å skaffe beredskapsmateriell til feltbruk, slikt som ulltepper, lestar, vottar, handdukar og sengesett, operasjonsfrakkar og pakkesekkar. Og då krigen vart slutt tok også Ulstein imot underernærte og utsvoltne ungar frå Tyskland. 22 born kom saman med ei tysk sjukesyster, og desse ungane vart plasserte i heimar i kommunen der dei fekk mat og kjærleg omsorg, skriv P.F. Waage.

Saniteten hadde store oppgåver. Det dreia seg om helse og sanitærforhold, slik intensjonen var då organisasjonen vart skipa tilbake i 1896. Fredrikke Marie Qvam ville vere med og ta ansvar for folk og land ved ein potensiel krig. Landet mangla ein beredskapsorganisasjon, og formålet til organisasjonen var å skaffe sanitetsmateriell ved krig og ved alvorlege ulukker i fredstid. Eit overordna mål var at kvinner i heile landet skulle gjerast fortrulege med fyrstehjelp, å utdanne sjukepleiarar og elles på anna vis virke for godt organisert sjukepleie i by og bygd. Målet var også å gi kunnskap om tuberkulose, revmatisme og cerebral parese.

Det var jammen framtenkt. Den krigen som Fredrikke Marie Qvam frykta skulle kome – den mellom unionslanda Noreg og Sverige – den kom jo aldri. Men andre krigar låg i vatnet og vaka – den eine meir grufull enn den andre – på måtar som ingen kunne førestille seg i 1896.

Kvinner i Ulstein jobba for å betre sanitærtilhøva. Med kunnskap kom det vilje til å etablere hjelp til sjølvhjelp. Kunnskap var dannande. Det endra haldningane til folk – det etablerte verdiar. Det vart kjøpt inn desinfeksjonsapparat til årleg bruk i klasserom i skulane, og det vart kjøpt inn koppekokarar til forsamlingshus. Opne kloakkar som rann i veggrøftene vart fremma som sak for «Sundhedskommisjonen» i 1919.

Det verkar som om ei forteljing frå ei fjernare fortid i eit anna land. Eg tenkjer på far min, han Henry, som eg i grunnen veit alt for lite om, anna enn at han var av dei yngste i syskjenflokken på 13, og at han ikkje hadde sko til kvardags. Han sprang berrføtt med Vikebladet inn til Garnes, for to øre, som han ga til mora som bidrag til matkassa. Det var godt at Saniteten fekk lagt kloakken i rør, og vekk frå vegane som hans nakne barneføter sprang på.

I 1921 hadde Sanitetskvinnene fått på plass eit eige oppvarma rom for dåpsborna i Ulsteinkyrkja – det var også helsesamt vinterstid. Kyrkja var Guds hus og samla folk i medgang og motgang. I Ulstein Kyrkje fanst det ein mange hundre år gamal altarkalk som soknepresten gjerne ville ha bytta ut fordi den var ei smittekjelde. Sanitetskvinnene samla pengar og kjøpte 31 kalkar til kyrkja som lekk i smittevernsarbeidet. Det måtte også jobbast med haldningane til mennene, som spytta tobakk på golvet under gudstenesta. Men uvanar er vonde å vende, og trass i prestens bøn om å la uferda vere – heldt karane fram med å spytte. Løysinga vart å investere i sputtebakkar som vart sett mellom benkeradene på mannfolkssida i kyrkja.

Opplysningsmateriell som fremma helsebringande tiltak som å ikkje spytte og hoste på folk vart distribuert til alle lærarar i skulekrinsane – og i Hasund vart det dårlege drikkevatnet ved skulen betra. Det var økonomisk vanskelege tider frå 1920-åra og utetter, og sjølv om Saniteten hadde store planar om sjukestove og kommunalt bad, handsama styret mange saker der stønad vart gitt til enkelt-menneske og familiar som hadde for lite i eit samfunn utan overflod. Sanitetsforeininga kunne avgjere at familiar skulle få tilgang til ein liter mjølk for dag, inntil eiga kyr ga mjølk – eller at nokon som hadde fått sjukepleie skulle få ettergitt kostnadane knytt til dette. Andre kunne få støtte i form av smør-rasjonar.

Kor einsamt måtte det ikkje vere å måtte be om å få av familie eller naboen. Å ikkje kunne strekke til i eige livsopphald. Men, på den andre sida, kanskje var menneska før vår tid meir livsrasjonelle. Alle visste at ingen i fellesskapen eigentleg var sterkare enn svakaste lekken, og svekkjing kunne skje alle – frå frisk til sjuk, frå ektemake til enkjestand, frå ung til gamal, frå mett til svolten. Livet var – og er framleis, fylt av kontrastar.

For å sitere P.F Waage; 

Saniteten hadde auge alle stadar, for folk fekk hjelp i det nære.

Økonomisk slit ga også sjukdom og dei nære og «små» sakene fekk fokus. Folk trengde hjelp. Pleie av sjuke og gamle hadde prioritet ettersom ikkje alle hadde økonomisk utkome frå trygdekassa.

Eg blir fascinert over desse augene som ser alt. Saniteten framstår som ei røyrsle der alle som har overskot engasjerte seg for å gi eit bidrag på eigne premissar. Kanskje var det det som gjorde saniteten så ekstremt funksjonelle i arbeidet med å løyse sine sjølvdefinerte oppgåver? Dette samvitet vart etter kvart organisert i avdelingar og underbruk som er ei moderne bedrift verdig. Sjå på dette:

Organisasjonskartet fortel oss at mange kvinner i kommunen vart involverte i NKS sitt prosjekt lokalt. Så mange at eitt styre ikkje kunne ha tilstrekkeleg god kontakt med alle krinsane.

Informasjonsombering vart gjort av folk, til fots eller til havs – og kontakt med kvarandre over lenger avstand var sjølvsagt ei utfordring – den gong. Det var langt frå Eiksund til Ulsteinvik. Oppsplittinga skjer i tjueåra – då vart oppgåvene fleire som fylgje av tiltakande naud, og behovet for kommunikasjon vart dermed større. For å behalde kontakt med folket, sjølve grunnlaget for organisasjonens virke, så måtte det etablerast underbruk med rutiner som gjorde det muleg å dele informasjon og inkludere og handsame behov uansett kvar i kommunen dei oppstod. Organisering er avgjerande for å kunne ha auge alle stadar – og på denne måten kunne Ulstein Sanitet i praksis vere kommunen sitt vakne samvit. Splitting og deling av organisasjonar var kjent frå 1850-åra då Ulstein misjonsforeining vart delt.

Dei mange underbruka i Ulsteinvik kom til etter krigen og handla om kvinner i grannelag som jobba saman om å produsere varer som skaffa investeringskapital.

Jau – eg let meg imponere over den systematiske tilnærminga til rekrutteringsarbeidet – og til evna til å ta alvorleg det faktum at medlemmar ikkje opplevde å verte høyrde. Kvinnene i Saniteten skjøna viktigheita av å inkludere alle stemmer – og at å sikre god kommunikasjon kravde ei anna organisering. Dessutan så hadde Saniteten på Hareid allereie gjennomført ein tilsvarande prosess – og representantar delte erfaringa med organisasjonsutvikling på årsmøtet til Ulstein Sanitet i 1927 då vedtak om oppsplitting vart gjort. Deling ga underbruka autonomi til å styre arbeid i eigen krins.

Dette skulle kome folk og kommune til hjelp i åra framover – med mykje triste skjebnar fyrst i 1930-åra med økonomiske kriser og arbeidsløyse, før det endelege samanbrotet kom i 1940.

Eg har tenkt mykje på kva som dreiv virket til dei lokale Sanitetskvinnene denne fyrste tida. Det krev kunnskap om samfunnet før, og vilje og fantasi til å forestille seg kva eit liv utan moderne opplysning om helse og lagnad hadde for slags konsekvensar. Samfunnsendringane frå hundreåret før var store, ein overgang som var prega av nye mulegheiter og utfordringar. For hundre år sidan, i 1925, hadde farfar, som var fødd på slutten av 1800-talet, opplevd stor framgang i fiskeria med overgang til bensinmotor, og nye og betre fiskereiskap. For farmor, som var fødd på Skodje, ga framveksten av Ålesund by høve til ein annan slags fridom, der ho kunne finne teneste og syte for seg sjølv. Det som er så sjølvsagt for oss i dag. Sidan kom fyrste verdskrigen med endringar i den globale varehandelen, og ein sjokkerande brutalitet. Etterfulgt av spanskesjuka, epidemiar og økonomiske kriser, for ikkje å gløyme nok ein brutal, stor krig. Verda var ikkje ein stad å stole på. Som unge vaksne erfarte dei store kontrastar i heimelivet og i verda langt borte. Det mangla ikkje nyheiter – straumen av nytt kom den gong med folk som sigla på havet – og i denne tida gjorde dei fleste menn i Ulstein og Hareid det. Bestefar min, han Steffen Urke, fekk sendt fiskebåten sin frå Hjørundfjord til Island med ei frakteskute, slik at han kunne ta del i rike fiskeri der borte – og tene ein skjerv. Slik var det vesle livet i ei stor verd. Fiskaryrket romma mulegheiter for vidare horisontar og sosial mobilitet om ein hadde meir flaks enn uflaks.

Mange av fiskarbøndene her ute hadde i løpet av 1800-åra blitt nettopp heilårsfiskarar, noko som innebar større mulegheiter for både lukke og ulukke. For kvinnene i Ulstein og Hareid betydde heilårsfiske at dei i praksis vart åleinemødrer med ansvar for oppseding, vedlikehald, fjøs- og dyrestell. I Ålesund, som hadde starta ei kvinnesaksforeining alt i 1898, vert det peika på behovet for kunnskap, eller rettleiing. Historikaren Aud Farstad siterer møteboka til foreininga der det vert vist til at berre «lidt veiledning kunde ha gjort megen nytte og afværget skade». Kvinnen hadde fiskarar i tankane, ein fiskekrok i ein finger, ei rift med ein urein kniv. Små episoder som kunne få uante konsekvensar. Desse kvardagens livsfarlege småting var nok også erfart i Ulstein.

Eg har ofte lurt på korleis det var å sitje att med ansvaret for 8-10 ungar når mannen kom vekk på havet. Kva gjorde kvinnene for å berge seg og ungeflokken? At folk stod saman og hjelpte kvarandre kunne ikkje mette ein ungeflokk frå dag til dag. Eg er blitt fortalt at kvinner på Nordmøre skaffa seg ekstrainntekt ved å skjere svømmeblære av fisken. Den vart brukt til å klare øl eller lage fiskelim. Kva gjorde kvinnene i Ulstein?

Generelt i Noreg var både jordbruk, fiske, Norsk Hydro og skipsfarta inne i nyskapingsår. Folk i arbeid. Inntektsauke og auka uttak i fiskeria og betra produksjon. På lovgjevingssida vart sosiale reformer stadig debatterte både i Stortinget og pressa. Castberg arbeidde med den nye sjukeforsikringslova som vart vedteken i 1909, og året før hadde fiskarane blitt ulukkesforsikra. Nye lover ga også industriarbeidarar ulukkesforsikring. Dei Castbergske barnelovene som gav barn fødde utanfor ekteskap rett til fars namn og farsarv, sette for alvor fyr på diskusjonane. Kampen for kvinners stemmerett var ei stor sak for NKS som endeleg kom til ei avgjerd i 1913, då alle norske kvinner fekk stemmerett på line med menn. I denne kampen stod Sanitetens leiar Fredrikke Marie Qvam fremst, ein kamp som også ga Saniteten merksemd. Med dei mange samfunnsdebattane vart folk stimulerte til engasjement og deltaking. I denne konteksten stod Saniteten, som også av slike grunnar fekk medlemsvekst. I ein ung sjølvstendig nasjon skulle samfunnet organiserast på tuftene av våre eigne erfaringar og verdiar.

Perspektiva var nok også andre, med tanke på tilhøve som samtida bar på for alle menneske ved hundreårets inngang. Ikkje berre kravde tuberkulose mange og unge liv, men epidemiar kom og gjekk med langt jamnare mellomrom enn i vår tid. Det er ingen grunn til å tru at menneska vart mindre redde for slikt enn vi sjølve vart hundre år seinare. Koleraepidemien i Europa var skremande, og seinare, i 1918, kom spanskesjuka som tok livet av 50 til 100 millionar menneske. Under covid-pandemien hundre år etterpå døydde om lag 14 millionar menneske, som er langt færre enn dei 70 millionar menneska som døydde under andre verdskrigen. I eit smitteperspektiv fortonar inngangen til 1900-talet seg som ein ståande Covid-situasjon.

Sambygdingane våre ved førre hundrårsskiftet var oppdaterte på hendingane ute i verda, for hit kom det amerika-brev, og folk heldt foreinings- og misjonsblad. Noreg var eit land der informasjonens betydning var anerkjent, for få land hadde fleire små aviser enn oss. Og på dei mange misjons- og sanitetsmøta vart innhald og ny kunnskap delt. I Saniteten var sjølve formålet å dele informasjonen vidare slik at andre skulle kunne innrette livet sitt gagnleg og viseleg.

Desse kvinnene i Ulstein som arbeidde for opplysning og beredskap var våre bestemødrer og oldemødrer. Dei sette opp ein renning som står framleis, med ein annan fargepalett i dag. Tidene endra seg, og Saniteten med.