Levd liv – årsminne

Når ein er rundt ti år, er fotball og fotballspelarar spennande for dei fleste gutungar. Eg var kanskje ikkje heilt oppdatert på tabellar og målskilnad i 1965, men spelet var fascinerande. Vi hadde berre eitt lag, sjølvsagt, og det var Hødd.

Det var dei som var heltane våre, og vi visste namna på alle – frå mål til ytre venstre, som han sa, stemma på Høddvoll. På skuleplassen tok vi namn etter spelarane, og vi krangla litt om kven som skulle vere Kjetil Hasund. Utan å såre nokon – han var den store spelaren og den store helten.

Den 10. oktober 1965 skreiv Hødd og Ulstein seg inn i fotballhistoria. Hødd slo Kvik 8-2 på Lerkendal og rykte opp til øvste divisjon. Denne historia har gjort noko med identiteten vår, og det er noko vi er stolte av. Det kan vere greitt å minne om at det berre budde 3910 personar i heile Ulstein kommune i 1965. Laget frå Ulstein stod for ein prestasjon som skapte vibrasjonar i heile fotball-Noreg.

Men fotball er kjensler, sterke kjensler, og taparane er ikkje alltid like rasjonelle. Då eg flytta til Trondheim, følgde det eit frynsegode med jobben: gratis billettar til Lerkendal, mat før kampane og mat etterpå. Eg var komen til Rosenborg-land, sponsa av Telenor, og det var svært hyggjeleg.

Det var under eit slikt måltid ein kar tok kontakt og ville drøfte kva eg trudde om AaFK. «Du e frå Ålesund, ikkje sant?» spurde trønderen, som sikkert var godt over 70 år. Eg måtte fortelje han at det er Hødd som er mitt lag. «Du hugsar kanskje når dei slo Kvik 8-2 på Lerkendal i 1965 med, du?» Då kom det kontant frå mannen: «Det va kampfiksing, det veit no allj i Rosenborg.»

Eg blei såra av denne fyren som prøvde å slå beina under heltane mine frå barndomen. Dette måtte eg undersøkje litt.

Først litt om bakteppet til denne historiske kampen for 60 år sidan: Før siste kamp trona Rosenborg på toppen med 19 poeng og 17 plussmål. Hødd hadde 17 poeng og 11 plussmål. Det var to poeng for siger den gongen. I nest siste serierunde slo Rosenborg Kvik 2-1. Sigersmålet blei scora av Tor Kleveland på straffe. «Straffespark sikret toppserie», skreiv VG 3. oktober. Alle i Rosenborg-miljøet var sikre på at dei skulle rykke opp. Det var berre ein svak teori, nærast ein fantasi, at Hødd kunne rykke opp. Ikkje berre måtte Rosenborg tape i Bergen – Hødd måtte også score masse mål.

Det var akkurat det som hende. Rosenborg tapte 1-2 i Bergen, og Hødd sikra seg nok plussmål til å gå forbi Rosenborg og rykke opp. Bjørge Lillelien opna sportssendinga i NRK om ettermiddagen med å rope: «Hødd! Hødd! Hødd!»

I Rosenborg var dei skuffa og vonbrotne, naturleg nok, og teorien om kampfiksing fekk næring. I eit oppslag i Byavisa i Trondheim så seint som i 2006 er Tor Kleveland intervjua. Han var venstreving på Rosenborg-laget i 1965. Der lanserte han også teorien om at Kvik hadde hjelpt Hødd:

«Jeg vet ikke hva som skjedde. Om det rett og slett var sabotasje, som mange sier. Vi kan ikke si noe sikkert, men det var ganske tydelig at Kvik ønsket at Hødd skulle rykke opp på bekostning av oss», sa Kleveland.

Eg har snakka med nokre som spelte på laget til Hødd denne kampen. Kjell Garnes har til og med fortalt at han skulle ta eit innkast, men han sparka ballen inn på bana og rett i beina på ein Kvik-spelar som sprang og scora.

Medan Hødd-spelarane hevdar dei ikkje visste noko om resultatet i Bergen, hevda Kleveland i intervjuet frå 2006 at måla på Lerkendal byrja å renne inn då Kvik fekk vite at Rosenborg låg under i Bergen.

Det er sjølvsagt uråd å bevise om nokon dreiv kampfiksing. Men til slutt i mine undersøkingar gjekk eg gjennom heile sesongen 1965. Då fann eg at Rosenborg i vårsesongen banka Kvik med heile 8-0. Kvik var sist på tabellen og rykte ned, og det var sjølvsagt like logisk at Hødd kunne slå dei 8-2 som at Rosenborg slo dei 8-0.

Det er liten tvil om at det beste laget rykte opp, og det beste laget var Hødd den gongen. Dei hadde nok flaks, men gode fotballag har oftast det. Trønderane må nok trøyste seg med salige Ibsen:

«Evig eies kun det tapte.»

Artikkelen om “Dramaet på Lerkendal” er henta frå boka “Ei reise i ord over sjø land” som Høyvik gav ut hausten 2024.

Korleis opplevde Rosenborg-spelarane storsigeren til Hødd 10. oktober 1965?

Rosenborg og Brann var favorittar til å rykke opp til 1. divisjon. Brann hadde rykka ned året før og Rosenborg hadde vunne cupen året før. Rosenborg opna programmessig og slo Årstad og Bryne i dei to første kampane. I tredje serierunde spela Rosenborg mot Hødd. Hødd hadde rykka opp til andre divisjon året før. Kampen blei spela på Høddvoll. Anført av målfarlige Kjetil Hasund, leia Hødd ei stund 4-2, og berre nokre sekunder før kampslutt klarte RBK å utlikne til 5-5. Etter dette skremmeskotet heldt Rosenborg fram sin seiersmarsj våren 1965.

Om den berømte kampen 10. oktober 1965 mellom Kvikk og Hødd på Lerkendal er Svein Haagenrud intervjua på nettsidene til Rosenborg. Haagenrud spela i alt tolv sesongar på øvste nivå i Noreg, sju av dei i Rosenborg, og fikk med seg bl.a tre seriegull og eit cupgull. På nettsidene står det:

“Rosenborg var storfavoritter til å vinne andredivisjon i 1965, og dermed opprykkskandidater til førstedivisjon. De ledet også serien så å si gjennom hele sesongen, men opprykket skulle glippe i aller siste seriekamp.

– Vi tapte vår kamp i Bergen 1-2, men Hødd måtte ha storseier over Kvik i sin kamp på Lerkendal, mimrer Haagenrud.

– Tolv minutter før slutt ledet de med ett mål, og vi var seriemestre. Så slapp Kvik inn fem mål, og verden gikk under for oss som stod på Brann stadion og ventet.”

For 70 år sidan:

Skulen som opna ei dør

Det heile tok til med Thorvald Bjørndal som i 1935 kom attende til heimbygda Ulsteinvik etter studiar i Oslo. Han hadde med seg kunnskap i både teologi, historie, geografi og engelsk – og eit brennande ynske om å gje ungdom i bygda utdanningsmoglegheiter. Saman med Judith Garshol, som han seinare gifta seg med, tok han til å byggje opp mellomskulen i Ulstein. Frå å vere eittårig, vart skulen utvida til to år, og starten på ei reise som skulle forme både enkeltliv og bygdesamfunn var i gang.

Det var ikkje sjølvsagt at ungdom skulle gå på skule utover folkeskulen. Mange foreldre meinte det var meir naudsynt at borna kom seg i arbeid. For å skaffe elevar reiste Thorvald Bjørndal rundt på gardar i både Ulstein og Hareid, og overtydde foreldre om verdien av utdanning. Det kosta 20 kroner månaden i skulepengar – ei lita investering, men for mange ei stor avgjerd.

Etter kvart fekk skulen eit godt rykte og vart ei viktig dør opna for unge menneske som elles kanskje ikkje ville fått høve til vidare utdanning.

På vandring før det vart hus

I dei første åra var skulen utan fast tak over hovudet. Klasserom vart lånt i bedehuskjellaren, på Ulsteinvik skule, i Lidarheim (Sunnmøre Ungdomsskule) og, private heimar. Men i 1952 vart det teke eit viktig steg. Bjørndal-familien stilte tomt til rådvelde, og Magnus Bjørndal, bror til Thorvald, sende ei pengegåve på 50 000 kroner frå USA. Bygget, som fekk namnet Bjørndals Minde, stod ferdig i 1955. Det husa seks klasserom og ei folkeboksamling, og markerte eit vendepunkt. Kostnaden var 245 000 kroner – og verdien for bygda var uvurderleg.

Ulstein realskule vart grunnmur for både individ og samfunn. Mange elevar fekk høve til å studere vidare, og fleire vende attende til Ulstein med høgare utdanning. I 1958 fekk skulen eksamensrett, og i 1969 vart det oppretta gymnas i bygget – ein direkte konsekvens av innsatsen til Thorvald Bjørndal. Same året vart ungdomsskulen innført, og realskulen vart avvikla, men arven levde vidare i Ulstein gymnas og seinare Ulstein vidaregåande skule.

Ulstein realskule opna ei dør – ikkje berre til klasserom og eksamenar, men til eit nytt liv for mange unge.

I dag ser vi ringverknadene: vidaregåande skule i bygda, auka utdanningsnivå og ein sterk lokal identitet forankra i kunnskap og historie. Eit gammalt elevord frå jubileet seier det godt:

«Kva hadde Ulsteinvik vore utan realskulen?»

Bjørndals Minde, teikna av skulearkitekten Ole Halvorsen, er eit nyklassisistisk bygg – ein stil som sjeldan finst på bygdene. Med symmetrisk fasade, søylepryda inngangsparti og småruta vindauge, reiser bygget seg som eit arkitektonisk symbol på kunnskap og fellesskap. I dag står det framleis som eit av Ulsteinvik sine signaturbygg.

Kulturminnefondet omtalar huset slik: Bjørndals Minne er eit nyklassisistisk bygg med valmtak med vipp, og er sjarmerande for sitt slag. Bygget har óg trekk av funkis, med det runde vindauget, enkle detaljar og leselege funksjonar.

Stiftinga Bjørndalfondet – eit fond for framtida

Stiftinga Bjørndalfondet, etablert for å forvalte arven etter Bjørndal-familien, har som føremål å støtte kultur, utdanning og bibliotek. Fondet skal sikre at bygget og arven får leve vidare i tråd med intensjonane.

Etter 2019 var det på tide å tenke nytt. Ulstein Kommune såg ikkje lenger nytteverdien av bygget, og stiftinga Bjørndalsfondet tok over stafettpinnen med ein omfattande renovering med støtte frå Kulturminnefondet, Olav Thon stiftelsen, bankar, Ulstein kommune og private sponsorar i ryggen.

Fredag 14. juni 2024 var den offisielle reopninga av Bjørndals Minne. Ordførar i Ulstein kommune, Stian Skorgen Scheide, fekk æra av å klippe snora. Son og oldebarn til Judith og Thorvald Bjørndal heldt snora saman med bestefar Leiv Bjørndal.

Bjørndals Minne har reist seg som eit kultubygg i Ulsteinvik sentrum, og er blitt ein kulturoase for ulike aktivitetar. Bl.a stiller Håvard Vikhagen ut kunsten sin i lokala. – Vikhagen har vore vår sak nummer ein. Å få inn ein nasjonal kunstnar i gullrekkja av norske kunstnarar har vore viktig, fortel Bjørndal til Vikebladet.

Leiv Bjørndal har vore heilt avgjerande for at Bjørndals Minne på nytt er blitt eit ærverdig bygg i hjartet av Ulsteinvik. Huset stod på skade, og vatn og róte hadde begynt å tære og sette sitt preg på bygget. Bjørndal har æra sine foreldre og Bjørndalsslekta ved å sette i stand Bjørndals Minne på nytt. Det har vore gjort eit stort arbeid med å samle inn nærare fire millionar kroner, og organisere det store opp-pussingsarbeidet. Huset er gjeldfritt og står klart for bruk til det beste for innbyggarane i Ulstein og i tråd med ynskja til Judith og Thorvald Bjørndal.

Kjelder:
Kulturminnefondet
Vikebladet
Dokument frå Stiftinga Bjørndalsfondet