Johan Osness: Ein leiande norsk jugendstilarkitekt frå Iverhaugen

Hauge var pietist og puritanar: Han var arbeidsam og hadde ein nøktern livsstil. Han var uvanleg kreativ, og oppteken av sosiale tilhøve og i å bruke kunnskapar og skaparevne best mogeleg i den forbindelse. I arven etter han er utdanning og kunnskapar særleg viktig. Hauge skjøna betre enn dei fleste betydninga dette har for samfunnsutviklinga.

Hauge var ein uredd opprørar mot forstokka embetsmannsvelde og minst like forstokka kristendom. Han stod for ein grasrotkristendom som utfordra maktelitane i samtida. Det betalte han ein høg pris for, slik mange andre opprørarar mot makthavarar har gjort. Han vart fengsla og vart helselaus av fengselsopphaldet.

Arven etter Hauge, haugianismen, har sett sterkt preg på det norske samfunnet heilt fram til våre dagar. Såleis hadde vi ikkje hatt så vel utvikla næringsliv på Sunnmøre utan. Det gjeld mellom anna Ekornes i Sykkylven, ein av dei største møbelprodusentane i Skandinavia, og tilsvarande innan tekstil og strikkevarer, Devold i Langevåg.

Arven etter Hauge gjer også at leiarane av desse bedriftene hadde eit langt vidare perspektiv på si eiga verksemd enn rein verdiskaping. I tillegg til omfattande produktutvikling fekk såleis Ole Andreas Devold bygd ut elektrisitetsproduksjonen og telefonnettet, slik at Langevåg vart mellom dei første lokalsamfunna i Europa som tok i bruk den nye teknologien. Det vart vidare innført velferdstenester, ein bygde kvalitetsbustader og sjukehus, ga utdanningsstipend til borna til dei tilsette og innførde alderstrygd mange tiår før det vart innført som ei offentleg yting.

Hauge hadde også stor betydning for likestillinga her i landet. Såleis hadde han fleire kvinnlege lekpredikantar, mellom andre Randi Solem. Ho var også med i eldrerådet til haugianarrørsla, oppnemnd av Hauge sjølv. Ei anna framståande kvinne i denne rørsla på den tida var Berte Kanutte Aarflot i den haugianske Aarflot-slekta i Ørsta/Volda/Ålesund der det var fleire næringslivsleiarar, stortingspolitikarar, bokhandlarar og lærarar. Likestilling vart etter den tid stadig viktigare etter kvart som ein skjøna at det ikkje var mogeleg å utnytte skikkeleg dei ressursane menneska sjølv representerer om ein låser fast halvdelen av dei til bestemte aktivitetar. Også her var altså Hauge ein foregangsmann.

Haugianismen sto sterkt på Iverhaugen. Dina, syster til Johan, synest såleis å ha vore ein mønsterhaugianar: I følgje mine kjelder var ho from, beskjeden, kreativ, sjølvbevisst og hadde eit godt forhold både til seg sjølv, sine medmenneske og høgare makter. Sonen Martin (Ulstein) var gründar innan skipsbygging. Han gifte seg med Inga, fødd, som den siste, på Knivsflå, ei fjellhylle i Geirangerfjorden. Inga likna mykje på Dina både i haldningar og veremåte. Det var ho som overtok leiinga då Martin døydde berre 54 år gamal, ei rolle ho hadde i omlag 20 år.

Eine sonen til Inga og Martin, Idar, utvikla bedrifta vidare til Ulstein Group, ein internasjonalt anerkjent leverandør av skipsdesign, skipsbygging og systemløysingar for skip. Han gjorde ein stor innsats både lokalt og regionalt på andre måtar, også. Han har såleis hatt minst like stor betydning for industri- og samfunnsutviklinga på Sunnmøre som Jens Ekornes og Ole Andreas Devold. Dina er såleis det næraste ein kjem ei urmor for dagens Ulstein-samfunn. Det skulle ho ha visst!

Johan var naturleg nok sterkt prega av det haugianske heimemiljøet sitt. Han hadde ein beskjeden livsstil og stor arbeidsevne. Saman med dei rike bildeskaparevnene som naturen hadde gitt han, og skoleringa han fekk, resulterte det i dekor av mange monumentalbygg i Trondheim, dei fleste i jugendstil. I tillegg teikna han fleire bygg både i Ålesund og Kristiansund, og som vi har vore inne på nokre i Ulstein, også.

Verken avgrensa utdanning eller omfanget av produksjonen hans gjekk ut av kvaliteten. Han ville ikkje ha blitt rekna som ein leiande jugendstilarkitekt i Noreg om det hadde vore tilfelle.

Jugendstilen blir rekna som ein proteststil mot tre trekk ved utviklinga av arkitekturen i siste del av det 19. århundret. Det eine er den såkalla historismen, dvs. at ein i staden for å skape noko nytt og originalt gjenbrukte tidlegare stilartar som klassisk, barokk og rokokko. Det andre trekket har samanheng med den store industrielle framgangen i dette århundret, med utvikling av metodar for masseproduksjon som heldt på å ta knekken på handtverkstradisjonane. I tillegg er stilen også ein protest mot rette liner, kantar og vinklar. Kjernen i jugendstilen er mjuke kurver av høgst ulike slag, gjerne med abstrakte motiv, motiv frå naturen og bilde og figurar av menneske og dyr, slik eit par av illustrasjonane i denne artikkelen gir døme på.

Jugendstilen blir ofte omtala som ein fasade- eller eksteriørstil, men stilen blir også nytta i fleire andre samanhengar. Såleis finn ein denne stilen også i interiørarkitektur, møblar og inventar, som Johan også teikna, smykker, metallarbeid, m.a. dørhandtak og dørbeslag, bollar, kjelar, glas og keramikk, som til dømes vasar og pokalar.

Når ein stilart blir nytta i så mange ulike samanhengar, må den nødvendigvis bli nokså ueinsarta. Dessutan er det litt ulike variantar av jugendstilen i ulike land, og variasjonar også mellom designarar og arkitektar. Alle har dei si særmerkte uttrykksform, og det gjeld også for Johan.

Med så stort mangfald i jugendstilen og med Johan sin omfattande produksjon, er det ikkje mogeleg å gi anna enn døme på hovuddrag av jugendstilen og av Johan sine bidrag. Dei er henta frå to bygg med nokså ulik utsjånad. Det eine er E. C. Dahls Fødselsstiftelse i Trondheim. Det andre er det som i Jugendguiden for Trondheim blir kalla for Jugendslottet på Kalvskinnet, der Johan sjølv budde ein periode.

Eg har valt ut det første også fordi det har ei spesiell stilling i Johan sin produksjon. Bygget er eit av dei første han teikna, og då var han berre assistent for arkitekt Christensen. Medan sistnemnde hadde ansvaret for utforming og planløysing, hadde Johan ansvaret for materialval og utvendig dekor. Det var assistenten sitt bidrag som gjorde at bygget vart mellom dei aller best kjende jugendstilbygga i landet! Det var hans store gjennombrot som arkitekt.

Om dette bygget heiter det i jugendguiden mellom anna:

«Her kombinerte han tysk og østerriksk jugendstil med omforming av norrøn dyreornamentikk til en fasadedekor av meget høy kvalitet. Allerede her framstod Osness som en fullblods jugendarkitekt. Han anvendte mange av stilens kjennetegn: materialblanding, uortodokse vindus- og gavlformer, ornamentikk inspirert av norsk treskurd fra middelalderen og lek med klassisistiske elementer.»

Om Jugendslottet på Kalvskinnet står det i jugendguiden:

«Kontrastene er store i jugendstilen slik den opptrer i Trondheim. Her ser vi på den som nok praktisk talt alle vil si er den mest overdådige i byen, indrefileten av jugendbygårder.» og «Hvis vi skulle peke på en bygning der praktisk talt alle jugendelementene er på plass – så er det nok her. Nesten et eventyrslott.»

Etter omlag 1910 gjekk Johan etter kvart bort frå jugendstilen og meir over på andre stilartar, spesielt nordisk nybarokk. Også tidlegare teikna han bygg i andre stilartar, men det er som jugendstilarkitekt han er best kjend.

Han døydde i 1961 og i ein nekrolog heiter det:

«Han var en stillfarende mann som ikke ruvet i bybildet. Det overlot han til de bygninger han reiste.» Ja, ruvar det gjer dei, og det gjer Johan også, men reise desse bygga gjorde han ikkje. Det var som sagt i hovudsak dekoren av dei som gjorde både han og desse bygga berømde.

Mange kjenner Johan med etternamnet Osnes med èin s. Dette er den vanlige måten å skrive Osnes-namnet på. Johan er omtala som Osness i Jugendguiden for Trondheim. Det same gjer Astri Aasen som artikkelen refererer til. Det er mest truleg at Johan kalla seg sjølv Osness.