“Kolmila” – den frisinnede ungdomsforening

Det er lite å finne i skriftlege kjelder om «Kolmila». Både styreprotokollar og det handskrivne bladet har nok gått tapt. Det meste vi veit er frå Eldrid Bratteberg si semesteroppgåve om lagsliv i Ulstein (1979). Bratteberg bygde på muntlege kjelder. Mykje tyder på at laget vart skipa hausten 1896. Frå eit styremøte i Ulsteins Ungdomsforening i januar året etter heiter det at:

«Man behandlede hvorledes foreningen burde stille seg til den nystiftede, «frisinnede ungdomsforening» i Ulsteinvik. Man enedes om at intet at foretage, da man ikke troede, at vedkommende forening vilde bli af lang varighed.”

Skipinga av «Kolmila» var ei avskaling frå Ulsteins Ungdomsforening, men dei fleste av dei om lag 20 medlemane var medlemar i begge laga. I 1897-98 var det rett nok nokre fleire utmeldingar frå den kristelege foreininga. Det som skilde var synet på dansen. Skipinga kan også ha vore ein reaksjon på at det kristelege og andaktene fekk for stor plass. Det vart halde svært mange bibeltimar det året, i tilbygget til bedehuset der ungdomsforeininga heldt hus.

Laget kom også til etter pådriv utanfrå. Olaf Wiik (1870-1922) sto i brodden for skipinga. Han hadde drive handel i Volda og kome i kontakt med det frilynte miljøet der. Her var garden til Synnøve og Per Riste, og «maalskulen» deira, eit senter for dei frilynte. Rasmus Steinsvik og Anders Vassbotn var også føregangsmenn i dette miljøet. Tildrivet var kan hende også at Noregs Ungdomslag var skipa i 1896.

Då Ulsteinvik fekk telefon-samband, fekk Olaf ansvar for telefonsentralen som vart plassert i huset til mor hans. Far hans Ole hadde vore postopnar, men døydde då Olaf var 15. Olaf hadde teft for forretning. I nokre år med godt sommarsildfiske tente han gode pengar på å vere mellommann mellom notlaga og kjøparane. I 1915 var han drivande i skipinga av A/S Skjervøy Båtreiarlag og han var disponent for reiarlaget fram til han døydde, berre 52 år gamal.

Det var i «Warholmhuset» den frilynte ungdomsforeininga hadde møta sine. Johan R. Warholm (1848-1928) var frå Herøy og flytta til Vik etter at han gifta seg med Tomasine Strandabø i 1875. I 1892 kjøpe han tomt i Vik og dei bygde seg eit stort våningshus i to etasjar (Vikemyra 23). Han var smed og jobba i hamnevesenet. Det var også smie på eigedomen, og ein del av huset var ei tid utleigd som kontor for distriktslækjaren.

Kona var sjukeleg og døydde i 1891. Johan gifte seg oppatt med 20 år gamle Anna Haram same året. Det er ikkje utenkjeleg at Anna hadde vore med i frilynt arbeid i Haram og overtalte Johan til å vere husvert. Ho var 25 år då foreininga blei skipa. Han var ein godt vaksen mann på nesten 50. Namnet på laget «Kolmila» kom av at laget hadde møtelokala sine heime hos smeden Warholm.

Martinus Bjørndal var lærar, mangeårig nestleiar i Ynglingeforeininga og ordførar i Ulstein for Venstre frå 1884 til 1895.

Bratteberg fortel om ein julefest i «Kolmila».

Martinus Bjørndal (1843-1916) heldt tale om potetprestane og om kaffien. Ei gruppe hadde øvd og framførde «Ervingen» av Ivar Aasen. Jentene hadde laga mat. Laget hadde eige handskrive blad. Det gjekk på omgang å vere redaktør og tekstene vart opplesne på møta. Dei song og spelte mykje, deklamerte dikt og skipa til diskusjonskveldar. Møta slutta som regel med dans.

Sett bort frå dans var programmet i «Kolmila» mykje godt likt med Ulsteins Ungdomsforening. Bjørndal var nestleiar der fram til 1893. Han var lærar og ihuga Venstre-mann, hadde mange offentlege verv og var mellom anna ordførar og varamann til Stortinget.

I årevis prega han og dei andre lærarane programmet i foreininga med eit breidt spekter av foredrag og diskusjonar om kunst og kultur, personar, historiske emne, næringsliv, etikk, naturvitskap, samfunnsfag og politikk. Så når «Kolmila» ikkje blei «af lang varighed», hang det nok litt saman med at laget ikkje tilførte så mykje nytt.

Men det handla også om personar som tok strategiske grep.

Samstundes var det ei religiøs vekking i den frilynte rørsla, og den nasjonale reisinga slo sterkare inn på bedehusa og i det kristne miljøet, slik historikaren Oscar Handeland har peikt på.

To prestar som prega samfunnslivet

Det var to sokneprestar som kvar på sin måte sette sitt preg på kristenliv og kulturliv i Ulstein fram mot førre århundreskifte.

Nils Christian Anker (1848-1921) hadde vore sokneprest i Ulstein i 13 år, fram til 1894, og han var ein streng og konservativ mann. Prost Anker var del av ein haugiansk tradisjon der næringsverksemd, kultur og tru skulle gå hand i hand. Anker dreiv eit aktivt folkeopplysningsarbeid og var med på skipinga av mykje godt det meste av lagsliv i heradet. Han hadde god støtte fra kona Gabrielle, som var ein pådrivar for diakonalt arbeid og betre eldreomsorg. Han gjorde også prestegarden i Dimnasund til eit mønsterbruk. Men han var konservativ, høgremann og hang att i tankegangen frå embetsstaten.

Prost Anker var ein initiativrik føregangsmann og folkeopplysar, men var også kontrollerande og hadde ei rolleforståing som høyrde fortida til.

Anker leia styret både i Indremisjonen og i Ynglingeforeinga i heile perioden. Han utøvde nok også streng kontroll, ikkje minst for å hindre dans og halde radikale venstrefolk i sjakk.

Mykje tyder på at mange difor var letta då Hansteen kom til bygda som sokneprest.

17.mai-feiringa kan stå som eit døme. I dei bygdene den Venstre sto sterkt, som i Sande, starta dei med feiring allereie i slutten av 1870-åra. I Ulstein balanserte Høgre og Venstre kvarandre (72 mot 74 røyster i 1882).

Her byrja folk å feire dagen litt ut på 80-talet og etter kvart sto Ynglingeforeininga for arrangementet, med nestleiar Martinus Bjørndal i spissen.

I 1890 drog han med seg den radikale ungdomen, med reine norske flagg, i tog opp til Eidet. Der møtte dei Ungdomsforeininga frå Hareid. Ulstein Mandsangforening song nasjonale songar og det vart halde talar for dagen.

Prost Anker var ikkje med. Han var plaga av sjukdom desse siste åra.

Han må ha reagert skarpt på initiativet. Dette var meir enn ein Høgremann kunne tole. Det vart i alle fall ikkje meir 17. mai-feiring igjen før Anker hadde flytta ut av prestegarden.

Hansteen var raus, og i hans tid som sokneprest fekk bygdefolket større slakk. Han prøvde å bygge bru over motsetnadar og vere samlande.

Carsten Balthazar Hansteen (1856-1923) var berre sokneprest i Ulstein i fem år, men sette djupare spor etter seg enn det han har fått heider for. Anker var ikkje heilt usmitta av den paternalistiske ideen om at «almuen» trengde rettleiing frå den opplyste eliten. Hansteen var ein annan type og hadde ei anna haldning.

Hansteen var nok også høgremann, han kom frå ein gamal embetsmannsfamilie, men han var yngre og hadde fått med seg den nye kulturelle vinden som bles over landet frå 1870-åra og som leia fram til Venstre si stordomstid frå 1884.

I 1895 var han med på å ta opp att 17. mai-feiringa og har refererte entusiastisk frå feiringa i lagsprotokollen.

Hansteen var eit produkt av «det store hamskiftet» som historikaren Inge Krokann snakka om. Han var liberal og gav folk rundt seg slakk til å ha ulike syn og gjere ting på sin måte. Dessutan hadde han fått impulsar utanfrå. Han kom frå New York der han hadde vore sjømannsprest.

Det seier sitt at Hansteen flytta frå Ulstein avdi han vart henta inn som sekretær for Kristiania Indremission (i dag Kirkens Bymisjon) som allereie då skilde seg ut frå det vi elles kjenner som Indremisjonen. Foreininga var meir liberal teologisk og dreiv sosialt arbeid mellom dei mest sårbare i hovedstaden, på eit kristent humanistisk grunnlag.

Kristenfolket ville ha Hansteen til å refse «Kolmila» for at dei arrangerte dans. Soknepresten ville i staden samle ungdomen i Ulsteins Ungdomsforening og lukkast med det. Mykje tyder på at «Kolmila» dreiv aktivt berre i eit par år. Hansteen fekk ungdomen med på å skulle fylgje «den gylne millomveg» mellom radikalisme og konservatisme. Me finn att både initiativtakar Olaf Wiik og dei andre medlemane i den kristelege foreininga i 1898-99. «Kolmila» dukkar ikkje opp på listene til Sunnmøre Frilynte Ungdomssamlag (skipa i 1894) og melde seg etter alt å døme aldri inn der.

Hans B. Osnes (1872-1958) vaks opp på Gjerde i Ulsteinvik. Faren Bernt var høgremann, men allereie tidleg i tenåra vart Hans radikalisert. Han opplevde at alle rundt han var tilhengarar av unionen med Sverige og hata landsmålet. Han studerte på Stord seminar, som Martinus Bjørndal, og vart målmann og nasjonalist. Radikalismen hans vart ikkje så godt motteke då han kom heim, og han levde eit nokså omflakkande tilvære i nokre år. Det vart konflikter overalt. Først var han lærar i Moltu og frå 1893 i Ulstein. Her fekk han med seg nokre ungdommar og skipa lokallag for Venstre. Det meinte sokneprest Anker var eit overtramp. Han vart kalla inn på kontoret og bedt om å slutte med radikalismen sin. I staden heiste han det reine norske flagget på Gjerde på 17. mai etter at faren han gått heimafrå. Då måtte han røme bygda i nokre år.

Hans var ein ivrig skribent under signaturen H.B., som var det han vart kalla på folkemunne. Han var også ein sterk tilhengar av at foreiningane og dei nasjonale rørslene skulle slå seg saman. Det året ”Kolmila” vart skipa var han heime i Ulstein og lærar på framhaldskulen. I bladet Heimhug skreiv han: «Til no hev berre arbeidt for ein kristeleg ungdom, men heretter maa me arbeida for ein kristeleg-national ungdom.» H.B. fekk det som han ville i Ulstein, men i krinsen og nasjonalt sto det ein heftig strid om samanslåing i åra rundt århundreskiftet.

Det var ikkje den politiske radikalismen, målsaka og den nasjonale oppvakning, heller ikkje vektlegginga av folkeopplysning, som skapte striden. Begge rørslene var samde om «å føre jorda og himmelen nærare kvarandre», som H.B. uttrykte det. Det var tilhøvet til pietismen som splitta. Dei frilynde reagerte på moralismen, det dei meinte var eit negativt syn på livet og mennesket, og kravet om omvending. I Ulstein kan det sjå ut som reaksjonen mot pietisme, som hadde vore drivande for den frilynte ungdomsrørsla, først slo inn nokre år seinare, og toppa seg under og etter den store vekkinga midt i 1920-åra.

Det var elles H.B. som tok initiativet til Musikforeningen «Ulv» (Ulf) i 1893. Ulf var eit av dei første janitsjarorkestra på Sunnmøre. Dei spelte salmemelodiar dei første åra. Anker let dei likevel berre spele frå kyrkjetårnet i god tid før folk kom til gudsteneste, og først etter heftig diskusjon. «I år spelar dei, neste år dansar dei», sa folk. Hansteen derimot sleppte Ulv til på galleriet under gudstenesta, og dei byrja å øve inn marsjar og nasjonalsongar. Mandssangforeningene kjende seg også endeleg frie til å øve inn og framføre eit meir profant repertoar.

Hansteen prøvde å balansere den radikale grundtvigianske og konservative rosenianske fløya i den samanslåtte foreininga. Opninga mot det frilynte hadde falle indremisjonsfolk tungt for brystet. Dei prøvde å få vedteke at det almennyttige og politiske skulle tonast ned, og at annakvart møte skulle vere kristeleg, men vann ikkje fram. Kritikken mot den lina Hansteen valde kom fram i eit spørsmål tidleg i 1898:

«Kan det være en kristeligsindet ungdomsforening, naar der ikke kan være et eneste religiøst møde?»

Dei som kjende seg mest knytta til indremisjonen vart likevel ståande som medlemar og tok aktivt del i arbeidet.

«Fredheim» sto ferdig i 1909 og med det fekk Ulsteins Ungdomsforening sitt eige hus. Men då hadde det allereie vore konfliktfylt mellom dei to kristendomssyna i nokre år. Kampen mot union var vunnen og dermed var mykje av det nasjonale prosjektet, som hadde samla folket, avslutta. Politiske og religiøse konflikter kom til overflata igjen. Dei «vakte» samla seg på bedehuset, leia av lekfolk, og avstanden auka til det meir kulturopne og liberale synet som rådde grunnen i Ungdomsforeininga. Etter ei vekking i 1926 fekk Indremisjonen si eiga ungdomsforeining, IUF. På «Fredheim» trente idrettslaget Hødd, der hadde Ulf og mannskoret øvingane sine og fråhaldslosjane hadde møta sine. «Fredheim» vart samfunnshuset i Ulsteinvik. Men det vart ikkje så mykje dans der, heller.