Moskusane på Gurskøya

Webjørn Landmark på Ishavsmuseet Aarvak tipsa meg om eit hefte som Einar Alendal skreiv på oppdrag for Norsk Polarinstitutt om «Overføringer av moskusfe fra Øst-Grønland i perioden 1899-1969.»

Dette skrivet, som også fortel om utsettinga på Gurskøya, er laga etter brev og foto frå nokre av dei som deltok, og forklarer godt om fanging og utsetting. Kva som hende etterpå fortel den ikkje noko om, men det viser at bygdahistoria eg vaks opp med ikkje er rett.

Einar Alendal sitt hefte om levande fangst av moskus er systematisk oppsett med stoff frå fangstrapportar og aviser. Fangstfolka Alfred Brekke, Einar Djupvik, Knut Håvik, Nils Leirvik, Johan Nybø og Osvald Lillenes har gitt sine bidrag i form av brev og foto.

Dette heftet, – «Meddelelse nr. 107», utgitt i 1980, har vorte den offisielle versjonen av denne historia.

Selfangaren DS Sælbarden (M 77 HØ) av Tjørvåg var skuta som var involvert i fanginga av moskuskalvar ved Claveringfjorden på Aust-Grønland i 1924 og 1925. Begge åra var det Ingebrikt Follestad som var skipper.

Når selfangsten i Stretet var dårleg, så hadde dei fleste skutene suppleringsfangst. Det kunne vere håkjerring, kvalross og isbjørn, og ein del år var der eit marked for isbjørnungar og moskus. I starten var moskuskalvane verdfulle, og ein kalv kunne gi 200000 kroner etter dagens kroneverdi.

Mannan bak ideen om utsettinga var Erik Svendsen. Han var medeigar og leiar for A/S Sælbarden.

Sælbarden var på samfangst med Kap Flora og kom att med 13 levande dyr, noko som fangstrapportane viser. Knut Haddal var med Sælbarden, og det var hans einaste tur i Isen så årstalet er sikkert. Rapportane seier vidare at 9 dyr vart selde, men dei siste 4 dyra opplyser dei ingen ting om.

Fleire historier på Leikong fortel om møte med moskus i Leikong-fjella, men dei let seg ikkje tidfeste før eit møte med familien til hovudpersonen i den eine forteljinga.

Nokre norske og danske fagpersonar viser til kalvane, og meiner at det er prov på at dei hadde det godt.

I 1924 var ei jente frå Leikongbakkane, Ingrid Worren Jøsok, på fjellet for å mjølke. Ho fylte 12 år dette året, og det var hennar ansvar å sjå etter dyra som gikk på sommarbeite. Ein dag ho var på heimveg sette ho seg ned for å kvile, då fleire moskusdyr kom nær innpå henne. Ho vart skremd og la på sprang, og vel heime var det lite mjølk att i bøtta. Året dette skjedde skal vere sikkert, for kort tid etter (1925) vart denne jenta råka av polio og familien er heilt sikker på årstalet.

Andreas Rødvik skulle skrive om Leikongbygda i eit hefte, eller ein tale og han fekk eit tips av Reidar Kleppe og det skreiv han på ein lapp. På denne lappen står det: «Han minte meg på moskusdyra som levde her på øya nokre år. Enok Svendsen (Firmaet) hadde ishavsskute, og eit år tok mannskapet med tre moskusdyr frå Grønland. Desse vart sette på land på Leikongkaia, og skulebarna fikk fri for å sjå dyra.

At der var ei utsetting i 1922/23 har ikkje vorte fanga opp av Einar Alendal då han skreiv i Meddelelse nr. 107 at fyrste kalvane som vart sleppte på Gurskøya vart fanga i 1924.

Denne våren gjorde dei klar DS Sælbarden til ein sommartur til Danskestredet for å fange klappmyss. I 1922 dreiv dei samfangst med Kap Flora, men denne turen satsa dei på eiga hand.

Nils Leirvik var med på denne turen, og han fortel det slik:

«På Sælbarden var det ikkje køyer til alle. Oftast var nokre på jobb medan resten av mannskapet sov, og så måtte dei få seg ei seng når dei andre stod opp. Var det stillstand så måtte nokre dele sengeplass. Køyene hadde høy/halm-bolster.

Turen starta optimistisk, men neste morgon vakna dei til eit mareritt. Alle mann var fulle av raude prikkar, og det vart klart at der var lopper i køyene. Neste dag vart verre, og til slutt var det ikkje til å halde ut. Til slutt fikk dei legge til kai i Tromsø. Skipperen gikk til legen og fekk resept, og på apoteket fekk han ei stor flaske kvikksølv. Vel om bord vart innhaldet broderleg fordelt på alle sengebolsterane. Turen heldt fram, og han påstod at alt vart bra.»

Sælbarden kom til Lisjeneset med 11 kalvar, og Svendsen fikk sal på dyra, men så rauk han uklar med transportøren. Salet vart kansellert, og han overtok kalvane sjølv og frakta dei til Kjeholmen, som han sjølv eigde. Av dei 11 dyra som kom til Kjeholmen døydde ein av trommesjuka, ein datt ned i ein brunn, og ein vart fast i ei fjellkløft og svalt ihel. Så på Kjeholmen var det åtte dyr som gikk vinteren i møte.

Moskus utstilt i Ishavsmuseet på Brandal.

Våren kom, og DK Sælbarden med Ingebrigt Follestad som skipper drog på ny tur. Kalvane på Kjeholmen fekk oppleve det nye året, men to av dei døydde om våren, truleg av kolikk.

Ein sommardag vart dyra, tre av kvart kjønn, frakta til Kjeldsund, og med ein mann på kvar side vart vart dei leidde opp i sida av Rjåhornet, og sleppte der.

Flokken på seks dyr vart redusert til tre. Ein okse datt utfor ein berghammar på Drageskaret og slo seg ihel. To kalvar forsynte seg av hågraset i Dragsund og døydde av trommesjuka.

DK Sælbarden kom tilbake frå tur, og denne gongen hadde dei med tre levande kalvar. Også desse kalvane vart sleppte ut på Kjeholmen.

1926: Nye dyr på Gurskøya

Denne sommaren vart dei siste av kalvane henta frå holmen og sleppte fri i sida av Rjåhornet.

Korleis møtet med dei eldre kalvane på Gurskøy-fjella var, seier ikkje historia noko om.

I denne perioden er det ikkje så mange observasjonar, men pinseafta i 1927 såg Erik Svendsen to kyr med kvar sin diande kalv i Raudsanddalen då han var der for å sjå til familiehytta. Denne observasjonen er den siste som fagmiljøet godkjenner. I mange av landets aviser står det om ein guteflokk frå Kleppe som var på fjelltur og møtte fem dyr,- ein okse, to kyr og to kalvar. Truleg same dyra som Erik Svendsen såg nokre veker tidlegare.

Hardy Lillebø (f. 1914) fortalte til barnebarnet Bjarte Rovde om fem dyr han såg på Haugshornet på slutten av 20-talet. Han såg dyra ofte når han var med og hjelpte foreldra med å mjølke og stelle dyra som var på sommarbeite. Ein flokk var i området i minst 5 år.

Erik Svendsen fortel til Sunnmørsposten i 1929 at folk har observert dyra på fjellet, men sjølv hadde han ikkje sett dei.

Delar av fagmiljøet gjennom Ålesund Avis seier seg einige i at dyra ikkje treivst og døydde ut.

Kvar dei har dette frå er uklart, og dei skriv det slik:

«Ingen har sett dem, og det er nok grund til at tro at de ikke lever længer. Enkelte mener dog at moskusfeet ikke forsvant fra Gurskøy før under siste verdenskrig, men dette synes å bygge mer på antagelser enn på sikre holdepunkter.»

I denne perioden kan vi seie at fagmiljøet sette sluttstrek for moskusane på Gurskøya.

Docent Birger Bergersen er av ei anna meining enn fagmiljøet, og han seier det slik:

«Det er efter min mening ikke så rart at dyrene så sjelden ses på denne store ø, den er 7 mil i omkreds, og der er store vidder som folk sjelden kommer op på. Man behøver derfor ikke å forutsette at også de resterende dyr er døde.»

Kva så med det folk på Gurskøya har sett og fotografert,-og som fagmiljøet kallar «antagelser»?

Til liks med ei utsetting på Leikong i 1922 så finn vi samantreff mellom rapportar og forteljingar på Moltu og i Gjerdsvika.

Alendal skriv om Sælbarden ll og Kap Flora sin samfangst 1929:

«Etter hjemkomst ble dyrene plassert på Lilleneset, Tjørvåg (26 dyr). Samme høst ble 2 kalver solgt til hver av de zologiske hagene i Helsingfors, Edinburgh, Washington, Philadelpia og 4 fjorskalver til zologisk hage i New York (P. Lillenes, arkiv N. Polarinst.) Videre ble 4 kalver og 6 fjorskalver innkjøpt av dosent Adolf Hoel, som da var leder for Norges Svalbard- og Ishavs-undersøkelser. Sammen med 8 kalver som var fanget av ekspedisjonsdeltagerne på «Veslekari» (Orvin 1930) ble disse 10 ført med «Veslekari» til Spitsbergen og satt fri i Hiorthamn (omdøpt til Moskushamn) i Adventfjorden den 24. sept. 1929. En av de innkjøpte kalvene døde på overfarten (Hoel 1929).»

Som det går fram her så er der fire kalvar som ikkje er selde dette året, men historiene frå folk i Tjørvåg har kanskje ei forklaring.

Solveig Sandvik, ei av døtrene til Paula og Johan Sandvik, fortel til Richard Berg då han skreiv «Tjørvåg – ein gong ei ishavsbygd»:

«Dei hadde ein moskuskalv som heldt lag med oss. Ellen, systra til Osvald, gav den namn, og kalte henne Fia. Ein dag fann dei kalven daud, og då gret me. Ho var sjuk, og derfor var det at ho vart gåande på Lisjeneset, medan dei andre moskuskalvane fikk gå på fjellet».

Ser vi på dei to bilda av kalvar på Hidsegga så er det nok same kalvane, og det store spørsmålet er: Kvifor går her to små kalvar for seg sjølv på Hidsegga? Dei kan sjølvsagt kome frå ei ny kalving i 1929, men flokken ville aldri etterlate desse kalvane aleine på Hidsegga. Det er nærliggande å tru at dei to kalvane på bilda kan ha mista mødrene sine, eller så er dette kalvane som Solveig Sandvik sa fekk gå på fjellet, og då har vi med ei uregistrert utsetting å gjere.

Den siste observasjon?

Knut Ottar Voldnes f. 1931 fortel (21.06.2023) at han og tre andre barn frå Voldnes, Jøsok og Rødsgard såg eit raggete, mørkt dyr ved vegkrysset på Kleppe. Dyret stod og såg olmt på dei. Barna hadde god kjennskap til alle husdyra, men dette dyret var ukjent, og som han seier såg ut som ei kjempestor geit. Det kan vanskeleg ha vore noko anna enn eit moskusdyr.

Han tidfestar dette til eit av dei fyrste krigsåra.

Andreas Moltumyr fortel til dattera Lilly, i 1939, at han såg moskus (fleirtal) i utmarka ovanfor bygda. Dette vert sett på som ein truverdig observasjon.

Denne historia har eit tillegg. Det vert fortalt at tidleg i krigen kom tyske soldatar saman med norske sympatisørar og skaut dyra. Fleire i Gjerdsvika og på Moltu høyrde i sin barndom om tyske soldatar som skaut moskus i Moltudalen, men dette er andre meir tvilande til.

Ein moskus kom ned til husa i Djupvika, og folk kjende seg no utrygge. Dyret vart avliva og slakta der på garden. Skinnet var frå eit vakse dyr, det var stort og vart hengande i løa til langt ut på 1980-talet. På denne garden hadde dei våpen, men om våpenet var kjøpt før -, og gøymt under krigen, eller var kjøpt etter krigen er uklart. Dette gjer det vanskeleg å tidfeste denne hendinga, men sidan historia om skinnet i løa er fortalt av ein nolevande person, så er det all grunn til å tru at dette er rett.

Ein kar frå Moltu sa det slik:

«Eg hugsar godt at far vart «utkommandert» til å vere med på jakt på fjellet. Det var fleire mann med gevær i jaktlaget, og det var Hidsegga som var målet. Det var i 1953 – 1955, og eg hugsar kor fornærma eg var når eg ikkje fekk vere med, men ho mor sa tvert nei.»

Det vart sagt at bøndene ville ha bort desse villdyra for å verne fjellbeita. Dei største bøndene hadde stor makt, og beiterettane vart verna. At desse karane kjende seg utkommanderte kan godt vere rett, og då jegerane kom tilbake sa dei at det ikkje var moskus, men berre ein bukk. At jaktlaget drog til fjells er truverdig, men forklaringa er der delte meiningar om.

Kjetil Haanes kunne fortelje dette etter bestefaren:

«Bestefar Isak fortalde meg ein del om desse moskusane. Han likte for øvrig berre sånn passe at fangstfolka sette ut moskus her når dei ikkje fekk kvitte seg med dei på andre måtar. Det vart sagt at enkelte var engstelege for å treffe på dyra når dei var på fjellet for å sjå etter sauene, og at moskusane i tillegg jaga saueflokkane. Eg har høyrt fleire teoriar om kva som til slutt skjedde med dei. Ein var at dei ein vinter gjekk gjennom isen på Kjerringvatnet og drukna. Ein annan var at nokre driftige karar frå Moltu godt visste kva som hadde skjedd, men var samde om ikkje å fortelje det vidare.»

Forteljingane om moskus midt på 50-talet er ikkje lett å finne prov på, men når nolevande personar fortel om dyra så er det grunn til å stole på dei. Er det rett at dyra var her på 50-talet, då må dei enten ha overlevd krigen, eller så må der ha vore uregistrerte utsettingar.

Erik Svendsen døydde i 1936, og alle fire skutene i AS Sælbarden forliste (siste i 1937) på vel ti år, alle i Kvitsjøen. Fleire historier fortel om dyr som vart «dumpa» i Moltudalen på denne tida. Er det rett så må det vere andre som har teke aktiviteten vidare.

Det er ikkje til legge skjul på at der var delte meiningar om moskusen i fjellet. Dei største bøndene kjempa for beiteretten, og såg for seg store flokkar av moskus som ville fordrive husdyra. Mange utan jord hadde hatt harde år 20- og 30-talet, og dei var meir positive til ein kjøtreserve i fjellet. Fleire av fangstfolka var også positive til eit jaktobjekt.

Margit Hatløy (f. Sætremyr) var med og sætra i Høgsetdalen på denne tida. Ho såg dei aldri, arbeidet gjekk som før, og dei brydde seg i grunnen ikkje.

Om dyra døydde på fjellet, så kjenner eg meg sikker på at folk hadde teke med horn og skallar som ein raritet, men det har ikkje dukka opp. Bein etter så grovbygde dyr ville ligge i terrenget i mange år.

På bygdene er det framleis mange historier. Nokre er svært fantasifulle, og ein del av det som vert fortalt ber preg av å vere dekkhistorier.

Nils Leirvik i Kalveneset var ein av dei som var med på fanging og utsetting. Kort tid før han døydde fekk eg ein prat med han og stilte han spørsmålet:

Kvar vart moskusane av? Han smatta på pipa og smilte lurt og sa det slik:

– 30-åra var harde tider, og mange sleit med å ha nok mat på bordet, og øya var full av fangstfolk. Då har du vel svaret?

Det er nok nærliggande å tru at Nils sine tankar om matauk har noko for seg for ein del av dyra.