Ein barndom på bedehuset

Mor mi og far min traff kvarandre på Norsk Luthersk Misjonssamband sin bibelskule Fjellhaug, som framleis ligg på Sinsen i Oslo. Far min hadde si krigserfaring fra risikofyllt flyktningestransport ut frå Ålesund, og lang teneste som skyttar i marinen og i konvoifart i Nortraship. Han kom frå ein heim med sterke band til Vestlandske Indremisjonsforbund, men hadde først funne barnetrua att under bombardement i konvoi. Mor hadde arbeidd som sjukepleiar på sjukehus i eit okkupert København. For si tid var dei godt vaksne før dei gifta seg og fekk born som 38- og 40-åringar. I dag er det den nye normalen.

Mine første barndomsminne frå bedehuset er frå eg var 5-6 år. Me hadde flytta til nybygd, men halvferdig hus i Vikebakkene. Det var søndag og eg gjekk hand i hand mellom foreldra mine utover Langgate 4 (no Bakkegata), på veg til formiddagsmøte på bedehuset. Søstra mi var eit år eller to, og blei trilla i vogn. Foreldra mine gjekk berre unntaksvis i kyrkja. På bedehuset var det gjerne møte parallelt med og i konkurranse med høgmessa. Men radiogudstenesta på NRK hende det at dei lytta til, når det ikkje var møte.

Foreldra mine var trufaste mot ”lekmannslinja”. Lekmannsrørsla oppstod først med Hans Nielsen Hauge og vart meir organisert ved etableringa av indremisjonsforeiningar frå 1850. Det var eit opprør mot prestane si styring av religiøst liv og etter kvart også mot embetsstaten. Eit akademisk utdanna presteskap skulle ikkje stå mellom Gud og den einskilde. Kvar einskild måtte kunne tolke Bibelen på sin måte, ta til seg «Guds ord» og finne si eiga personlege tru.

I Kinamissionen (seinare Misjonssambandet) sto det strid om dette i nesten ti år etter skipinga i 1891. Mange av misjonærane i Kina ville gjerne verte prestevigde og hadde også laga framlegg til liturgi for dei nye kyrkjelydane. Hausten 1899 vedtok hovedstyret i organisasjonen «lekmannslinja», og avviste dermed framlegga frå misjonærane. Mange av misjonærane valde då å seie opp stillingane sine og gå over til Det norske Misjonsselskap.

Seinare, frå 1953 og utover, forsterka «helvetesstriden» dette djupe skiljet mellom kyrkja, som vart oppfatta å vere styrt av liberale teologar, og delar av lekmannsrørsla sin meir fundamentalistiske «bibeltruskap». Striden starta med at professor Ole Hallesby åtvara dei «uomvendte» med at «du vet at hvis du stupte død ned på gulvet nu, så stupte du rett i helvede!» Talen heldt han på eit kringkasta indremisjonsmøte. Dermed vart det ein stor og opprivande offentleg diskusjon om helvete. Enkelt sagt ville lekfolket og ein del frikyrkjer lese Bibelen heilt bokstaveleg, medan teologien er ein tolkingsvitskap som les Bibelen utfrå den samanhengen tekstane blei til i.

Den «personlege» trua gav seg ofte utslag i svært kjenslelada møte på bedehuset. For ein liten unge var det opprørande å oppleve vaksne menneske som braut saman i gråt. Formiddagsmøta var ikkje dei mest krevjande, men etter kvart som eg vart 9-10 år vart eg også teken med på kveldsmøta med omreisande «vekkingspredikantar». Det kunne bli intenst. Det hende at også me ungane blei spurt direkte av dei vaksne om me hadde «tatt imot Jesus i hjartet vårt». Der og då ynskte eg nok det, men det var vanskeleg å vere heilt sikker. Å vere lydig mot Gud og foreldra var viktig. «Synda» låg klar, som ein invasjonsstyrke, til å ta over kontrollen over oss.

I dag verkar det framandt for dei fleste at «Gud» (eller kva ein vel å kalle ei kraft eller ein instans som er større enn oss) skulle gripe inn i liva våre, utføre «under» eller vende seg til kvar einskild. Det er berre 1 av 3 som i det heile teke trur at noko slikt finst. Men på bedehuset var trua sterk på at Gud sjølv kunne kommunisere til kvar einskild direkte eller indirekte. Ungar tek det meste bokstaveleg og eg hugsar at eg prøvde å høyre etter.

Foreldra mine hadde «manna-korn». Det var bittesmå kort med referansane til ulike bibelvers, som dei trekte og så slo opp – og tok til seg som Guds ord til dei, den dagen. Det var ein av måtane Gud kunne bruke for å kommunisere, forstod eg. I ettertid har eg tenkt at det er å tru på magi.

I dei fleste møte på bedehuset var det «frie vitnemål» mot slutten. Nokre av dei som reiste seg på møta for å «vitne» kunne vere ganske personlege og snakka om synd, skamkjensle og nåde. Andre fortalde oppatt og oppatt om kva som gjorde at dei hadde «teke imot Jesus» og blitt «frelst». Mange reiste seg for å dele eit bibelvers eller eit vers frå ein song som hadde «kome til meg» eller «blitt så godt for meg». Eg hugsar folk som Spjut-Einar, Hans på Hjemma, Martin Vattøy, Judit Hatlø og yngre folk som Oddvar Hofseth og Tormod Ulstein. Her var det ikkje så mykje lærde utlegningar, men vanlege folk og enkle ord. Dei som sleit, blei bedt for og tekne vare på.

Ein del av predikantane var «songevangelistar», som gjerne både talte, spela eit instrument og song. Det var både trøorgel (salmesykkel) og piano på podiet. Men av all musikken på bedehuset er det Ulstein Musikklag eg hugsar best. Mange av dei som var med der var folk eg kjende og var i slekt med frå gardane på Ulstein og Skeide. Dei framførte bedehusssongar med tonefylgje frå gitarar og trekkspel. Melodiane var til dels nordisk dansemusikk, og friska opp møta på bedehus over heile Sunnmøre. Det varierte kven som var med, men bakerst trona alltid Einar Ulstein med trekkspelet. Søstra Reidun (Røyset) spela gitar og det same gjorde fleire av damene.

Einar spelte også opprinneleg gitar, men tok over trekkspelet etter at broren Paul vart borte i forliset til Ulstein 2 i desember 1969. Det var elles ei ulukke som gjorde djupt inntrykk på ein tiåring. Gud kunne «hente oss heim» når me minst venta det og då var viktig å vere frelst.

Far min gav eigedomen vi flytta til i 1964 namnet ”Kristborg”. Det sa sitt. Kristentrua og misjonen prega kvardagslivet frå morgon til kveld. Andaktsbøker og biblar låg lett tilgjengeleg oppå kjøleskapet. Dei var fulle av understrekingar og personlege kommentarar i margen. Det var dagleg andaktsstund og bøn, med heile familien. Me levde så billeg me kunne. Både mat- og klesbudsjettet var stramt. Berre kjøkenet og daglegstova var oppvarma til kvardags. Straumen var dyr, den gongen også. Mest mogeleg av løna til far min skulle gå til misjonen.

Så snart eg vart gammal nok vart eg sendt avgarde på ulike aktivitetar. Det var ikkje så aktuelt å byrje med idrett eller bli med i skulekorpset, slik eg forstod det.

På søndag var det søndagsskule så klart – i den store salen på bedehuset. Ofte var det søndagsskule først og så var det formiddagsmøte etterpå. Me kom med kortet vårt og blei tekne imot av ein eller to av dei eldste som sat og stempla korta eller klistra inn gullstjerner som dokumentasjon for oppmøtet. Me gjekk heim med siste utgåve av Søndagsskulebladet i neven.

Det var Leif Skeide som var leiar for søndagssskulen i mange år. Læremidla var ganske enkle. Det var nokre gamle plansjar på stiv papp der som kunne vere utgangspunkt for å snakke om Jesus og læresveinane eller Moses og Israelsfolket i Egypt. Liknande plansjar blei også henta fram frå materialromet på barneskulen, i mange fag, så slike var me vane med.

Det me ikke hadde på skulen var flanellograf. Det var ei plate trekt med flanellstoff i ein nøytral farge, eller med eit påteikna landskap, litt himmel, litt grønt eller gul ørken. Utklipte figurar frå bibelsoga blei festa opp på plata ettersom soga vart fortalt. Det var heile sett med dei figurar som skulle til for at Leif eller ein av dei andre vaksne kunne fortelje frå livet til Jesus eller ei av likninga hans. Elles song me barnesongar med tonefylgje fra piano eller gitar. Av dei andre vaksne hugsar eg best Hjalmar Holte. Han likte å ha det litt moro med oss.

Flanellograf-Jesus var mykje brukt, litt sliten og ramla ofte ned. Då lo me godt, alle femti, eller kor mange me no var akkurat denne søndagen. Sakkeus sat forresten heller ikkje så godt fast oppi treet sitt. Når han ramla ned, passa det gjerne litt betre med teksta.

På måndag ettermiddag, meiner eg å hugse, var det gutelagsmøte hos Rasmus Lunde. Han hadde verkstad i kjellaren i huset han delte med kona Ruth og sonen Runar. Dei var nærmaste nabo til Lidarheim. Eg hugsar at eg gjekk over skuleplassen og opp trappa, ofte i skyminga og i surt regn.

Det var mellom fem og ti guteslampar som møtte opp kvar gong. Møta starta med andakt. Som oftast vanka det også litt munngodt. Hovuddelen av møtet var praktisk arbeid i snekkerverkstaden, mykje basert på halvfabrikata som Rasmus hadde kjøpt inn frå Misjonssambandet sitt utsal i Grensen 19, Oslo 1. Det var ei velkjent adresse i barndomen min. Tinga vi laga skulle loddast ut til inntekt for misjonen på den årlege basaren.

Det eg hugsar best er stabbura i tre med lys inni. Dei skulle limast saman og malast.

I adventstida vart me i gutelaget sende ut for å selje julehefta til Misjonssambandet på dørene. Det var «Ved juletid» som Utsyn-redaksjonen hadde laga og «Jul Igjen» som var eit julenummer av barnebladet «Blåveisen».

Det var Arnold Skinnes, han «Noll», som heldt orden på salet. Me henta ti eller tjue blad i slengen i den tronge butikken hans på Saunes. Der leverte me oppgjeret, også. Så vidt eg kan hugse, var det ikkje provisjon, korkje i pengar eller naturalia.

Eg starta gjerne runda med å stikke innom «tante Oli» som budde i eit lite hus, litt tilbaketrekt fra Saunesvegen. Oline Hasund var ei av dei mange grandtantene mine og den einaste eg kan hugse at eg hadde jamnleg kontakt med. Ho var «sydame» og hadde alltid god tid til å prate. Der var eg sikker på å få eit sal, julekaker og ein triveleg start på salsrunda. På sein ettermiddag og tidleg kveld var det mørkt ute og ofte både vått og kaldt.

På sekstitalet var det vanlegare med dørsal, og meir akseptert, så eg vart stort sett godt motteken. Til og med romfamilien, som kvar sommar kom i den lysegule Mercedesen og med stor campingvogn, vart ofte invitert inn på kaffi. Sidan dei kom att år etter år gjorde dei nok bra butikk på sliping av knivar og sakser, og sal av isenkram. Som dørseljar gjekk eg effektivt til verks og kalkulerte med at det lønte seg for misjonen om eg prioriterte dei husa der det budde folk som hadde «teke imot Jesus». Julehefta hadde neppe eit innhald som var eigna til å frelse dei ufrelste.

Eg trur det var ein onsdag eller to kvar månad at det var Yngres i bedehuskjellaren. I kjellaren var det eit storkjøken, og det vart etter kvart innreia ei peisestove. Yngres var Indremisjonen sitt barnearbeid. Der var det også andakt, og me song dei barnesongane me kjende frå søndagsskolen, med gitarfylgje. Alle handla om fordelane med å fylgje Jesus. Dei skulle avsyngast ståande, med rørsler til, og dei har vist seg å vere umogeleg å avlære.

«Min båt er så liten | og havet så stort | men Jesus har grepet min hånd …» eller «Om du er liten eller stor | er det best for deg på jord | å høre Jesus til | og gå den vei han vil | Det er det som gjør deg lykkelig!»

Handarbeid sto i fokus og målet var å lage ting som kunne seljast eller loddast ut til inntekt for misjonen eller bedehuset. Eg hugsar Yngres som litt meir jentete og at det ikkje var dit eg hadde mest lyst å gå. Judit Hatlø kan eg hugse var ei av fleire damer som stod for arrangementet, og eg trur det berre var kvinnelege leiarar. Yngres var på sett og vis barneutgåva av alle dei mange kvinneforeiningane som møttes jamnleg i private heimar for å spøte, brodere eller sy til inntekt for ein eller annan misjonsorganisasjon.

Det var ikkje så mange i klassa mi på barneskulen eller i ytre delen av Langgate 5 (no Prost Ankergate), som langt på veg var universet mitt, som møtte jamnt på søndagsskulen. Men juletrefesten nokre dagar ut i januar var eit unntak og eit høgdepunkt i årshjulet til bedehuset. Her møtte barnefamiliene opp. Alle var kledd opp i finstasen. Midt i rommet var det eit skyhøgt og vakkert pynta juletre.

Nokon hadde nok vore på tiggarferd til ein eller fleire av dei mange kolonial-kjøpmennene i bygda, for me ungane fekk ein pose kvar med noko godt. Det kunne vere peparkake eller «julemann», sjokolade, ei pakke rosiner og ein mandarin. Det var loddsal og trekning av fine gevinstar. Etter programmet blei salen rydda, slik at det berre var stolar langs veggane. Vaksne og born danna 5-6 ringar rundt juletreet. Annankvar ring gjekk med sola, annankvar ring gjekk motsett veg. Alle dei gode julesongane skulle avsyngast, både den mest humørfylte, «O jul med din glede», og den me likte best i vår familie: «Mitt hjerte alltid vanker..». Nissen var heilt fråverande.

Me høyrde heller ikkje at nokon hadde «vaska gølvet» eller «børi ved».

Basarane var også ein fest for heile familien. For dei 10-12 største gevinstane var det loddbøker som vart sirkulerte. Dei blei ikkje trekte før heilt på slutten. Det var mest for dei vaksne, og der var stabbura vi hadde laga gjerne på lista. Det artigaste var åresalet. «Årane» var nummerte, litt breie ispinnar, som vart samle inn og brukte omatt. Dei bar preg av å ha vore innom mange sveitte barnehender. Smågevinstane gjekk ut på åresalet.

Far min kjøpte så me hadde minst eit par årar kvar å halde orden på i kvar trekning. Det var god sosial trening å gje seg til kjenne når rett nummer blei lese opp og så gå fram for å hente gevinsten.

Søndagsskulen arrangerte også gjerne ei «utflukt» ein søndag på forsommaren. Då var det piknik og leikar på Holesanden ved Snipsøyrvatnet eller på Kjeldsund leirstad på Gurskøya.

I påska og sommarferien vart eg alltid sendt på leir. Misjonssambandet hadde leirstaden Vestheim på Vestnes og fekk etter kvart bygd ein ny leirstad på Rjåneset i Ørsta. Indremisjonen hadde Brusdalsheimen ved Brusdalsvatnet. Programmet var det same: Bibeltime kvar dag, kveldsamling med litt lett og litt lødig, og så typiske ferieaktivitetar som ballspel, bading, leik og moro. På påskeleir blei me bussa frå Vestnes og opp på Ørskogfjellet, og gjekk på vasstrokne tunge treski med store klabbar. Den sommaren eg blei 12 jobba eg som assistent på Rjåneset mot kost og losji; litt på kjøkenet, litt som vaktmeister og elles som aktivitetsleiar på leirane.

Medieutvalet heime var smalt. Me hadde radio, men foreldra mine kjøpte aldri TV. Westernserien «Kruttrøyk», produsert frå 1955 og utover, og etter kvart «Alias Smith & Jones», som var ny tidleg i 70-åra, såg eg heime hos kameratar. Familien Hatlebakk i nabohuset hadde TV. Der meiner eg at eg såg den første månelandinga 20. juli 1969. Det var ei storhending.

Dei levande bileta frå Vietnam-krigen gjorde også eit sterkt inntrykk. Det var noko anna å sjå B52-flya som teppebomba landet, enn å høyre om det på Dagsnytt. I dag er me litt numne for slike inntrykk, men den gongen verka levande bilete av lidinga til det vietnamesiske folket mykje sterkare. Krigen var samtaletema i gata og me visste godt kven Ho Chi Minh, Richard Nixon og Spiro Agnew var. Me visste også om Mao Tse Tung og kulturrevolusjonen i Kina, og den voldsomme opprustinga i Sovjetunionen under Leonid Bresjnev. Krigsfrykta var ganske sterk, også mellom oss som berre var ungar under den kalde krigen. Kvar gong me høyrde om ein av dei 134 prøvesprengingane av atomvåpen på Novaja Semlja, forsterka det redsla for at det aller verste kunne ramme oss også.

I Langgate 5 (no Prost Ankersgate) hadde me klistremerka frå begge sider, men dei fleste av oss var mot EEC, bortsett frå nokre få vaksne som me visste om. Studentopprør, Woodstock og livsstilsopprøret til hippierørsla høyrde me lite om medan det gjekk føre seg. Terroren til IRA var skremmande. Eg hadde ein klassekamerat som var flyktning frå Belfast.

Heime var foreldra mine snare til å skru av radioen, men me høyrde på Dagsnytt-sendingane, med vermeldinga, børs- og fiskerimeldinga. Far min høyrde også på radiokåseria til kjende stemmer som Arthur Klæbo, Arne og Ivar Grimstad, og ikkje minst London-korrespondent Richard Herrmann. Første del av «Ønskekonserten» var på lista over det akseptable. Der kom helsingane frå dei som ynskte å høyre noko frå Sangboka eller kjende salmar. Nesten kvar einaste sending i fleire år spelte dei «Han tek ikkje glansen av livet» med Randulf Saunes og Kjartan Grimstad. Dei var kjendisar frå Ulstein (og Hareid) – nesten på høgde med Kjetil Hasund. Randulf var tjukke slekta og Kjartan blei eg godt kjent med etterkvart, så det var stas. Og så høyrde me på radioandaktene så klart. Eg fekk også lov til å høyre på laurdagsbarnetimen, framfor radioen i finstova.

Men elles var det viktig å stenge «verda» mest mogeleg ute. Særleg skulle ungar verjast mot verdsleg påverknad. I bokhyllene var det fritt for verdsleg litteratur. Sant og seie var det ikkje så mykje bøker i det heile, i alle fall ikkje skjønnlitteratur. Det som var, hadde stort sett kome ut på Lunde forlag (Grensen 19, Oslo 1) eller Luther. Det var bøker av og om velkjende menn i lekmannsrørsla som Tormod Vågen, Ludvig Hope, Ole Hallesby og Fredrik Wisløff. Skriftene til den svenske pietisten Carl Olof Rosenius var også rikt representerte.

Skulle eg finne noko anna å lese, måtte eg på biblioteket. Der var eg kvar gong det var ope og bar tungt både til og frå. Leonard Strømberg skreiv kjærleiksromanar for vaksne frå bedehusmiljøet i Sverige – dei såkalla «lesarane» – sist på 60-talet. Det var heftige saker, men gjekk for å vere oppbyggeleg. Sofus Anker-Goli skreiv tilsvarende intense romanar fra dei svært konservative jødisk-sionistiske miljøa i New York. Slike bøker låg gjerne øvst i posen eg drog med heim. Dei vart lest, desse bøkene også, men eg slukte det meste eg fann og Hardy-guttene var litt meir medrivande. Onkel Jens var ungkar og kjøpte Donald kvar veke. Etter kvart hamna dei på loftet i Jørngarden, så eg sat mange timar der og las teikneseriar som ikkje kom innafor døra heime.

Plateselskapet Lynor og Norea Radio (begge i Grensen 19, Oslo 1) leverte resten av lyden til barndomen min. Talar og songar, gjerne opptak frå store møte, kom på spoleband og kassett. Norea Radio sende program på norsk kvar kveld på kortbølga frå Radio Monte Carlo. Programma var kringkasta bedehusmøte. Stasjonen vart bygd under krigen etter ordre frå Adolf Hitler for å spreie nazipropaganda, men var no vertskap for stasjonar som sende evangeliserande radio, mykje retta mot det kommunistiske Aust-Europa og Sovjetunionen. Randulf, men også Kjartan, var songheltar på Norea Radio.

Far min leita ofte fram sendingane frå Norea om kveldane, men eg kunne også slå i hel ein time eller to med å skru meg fram og attende over det skurrande kortbølgebandet. Og av og til kunne eg snike meg til å finne fram mellombølgefrekvensen 1439 kHz der Radio Luxembourg spelte det siste av populærmusikk. The Beatles var skikkeleg verdslege greier.

Eit tidleg minne er at me ungane i gata gjekk og gaula på megahiten «She loves you».

Foreldra mine var medlemmar av og gjevarar til mange misjonsorganisjonar. Alle gav ut blad, og dei fleste hamna i postkassa heime. Utsyn og Sambåndet så klart, men også blada til Muhammedanermisjonen, Samemisjonen, Israelsmisjonen og det meir sionistiske Karmel-instituttet. Dei abonnerte på Vikebladet og den kristelege avisa Dagen, som kom ut i Bergen.

Til meg abonnerte dei på barnebladet Blåveisen frå Grensen 19, Oslo 1. Norsk Barneblad las eg grundig på biblioteket.

Eg likte best å bla i magasinet «Ut i all verden» frå Misjonssambandet. Der var det biletreportasjar frå misjonsmarka i svartaste Afrika. Det var både fattige runde jordhytter, gripande forteljingar fra arbeidskvardagen på misjons-sjukehuset i Haydom og glamour på nivå med Se og Hør. Eg hugsar godt reportasjane fra Kong Olav si offisielle vitjing til Keisar Haile Selassie i Etiopia i 1966. Interessa mi for Afrika har nok si rot i oppveksten.

Som vaksen har eg fått bu i over ti år i fleire afrikanske land. Mykje kan seiast om både nytte og skade av misjonsorganisasjonane sitt arbeid, men ein kan ikkje ta frå dei at dei har opna vindauget mot verda utanfor landegrensene for svært mange, både vaksne og born.

Ei av dei eldre søstrene til mor mi, som vi kalla «Moster Nethe», var misjonær i Tanganyika (dagens Tanzania) det meste av arbeidslivet – for kristenkonservative Luthersk Missionsforening i Danmark. Det var ei feststund kvar gong postmannen kom med aerogram på blått, tynt bibelpapir – påklistra flotte frimerke med bilete av afrikanske dyr. Dei gongane ho vitja oss heime, kunne ho vise spanande lysbilete frå misjonsmarka.

I tillegg til alle misjonærane som kom som talarar på bedehuset, hadde vi vår eigen misjonær i bygda. Hilma Thea Ulstein (seinare Sundgot) var misjonær i Hunan i Kina under andre verdskrigen. Etter at ho kom heim gifta ho seg med Karl O. Sundgot, «Kai» på folkemunne. Ho var styrar på Kvileheimen og stod seinare bak disken i butikken hans vegg i vegg med Central Hotel. Ho var 27 då ho kom til Kina i 1937, samstundes som Japan invaderte landet. Ho vart i praksis krigsfange i 8 år og fekk ikkje reist ut før i januar 1945. Ho kom heim i 1946 etter å ha brukt eit år på heimturen. Eg kan ikkje hugse at eg høyrde henne fortelje om det ho hadde opplevd, men det blei snakka om det. Slik eg hugsar det, var det litt mystikk rundt Hilma.

På loftet, rett innafor rommet mitt, hadde far min laga eit gjesterom. Det var først og fremst for å kunne huse tilreisande emissærar, misjonærar og dignitærar frå krinsen eller hovudkontoret. Emissærane (tydinga av ordet er ‘utsending’) var lekfolk som reiste rundt og heldt møteveker på bedehusa.

Onkelen min, Svein Ulstein, var omreisande emissær i mange år. Han var gardbrukar i Jørngarden om sommaren og reiste om vinteren. Utover på 60-talet vart det vanlegare med faste, lønna forkynnarstillingar.

Misjonsorganisasjonane vart meir profesjonaliserte. Inge Ulstein (son til AU) var ein av dei som fekk ei slik forkynnarstilling. Misjonssambandet fekk krinskontor i Skaregata i Ålesund. Gunnar Hamnøy vart tilsett som barne- og ungdomssekretær, Sveinung Lianes var krinssekretær. Sunnmøre Indremisjon fekk krinssekretær dei òg – ei stilling Gunnar Kjøde hadde i mange år. Alle desse var ofte på bedehuset som talarar.

Det var møte på bedehuset så å seie kvar veke og som oftast med lokale lekfolk på talarstolen. Når det kom tilreisande, var det gjerne møte kvar kveld heile veka. Predikantane vart innkvartert privat, og ein del av dei heime hos oss.

Foreldra mine kjende Trygve Bjerkreim frå tida på Fjellhaug. Han skreiv mykje, særleg songar og dikt, og var ein kjendis i bedehusland. Eg hugsar godt at han kom og budde hos oss. Han skreiv teksten til megahiten frå Ønskekonsert på NRK:

«Han tek ikkje glansen av livet, | Den Frelsar som kallar på deg. | Først då kan for alvor du leva | Når han får deg fylgja på veg.»

Det var ein forskjell på møte som var meint å vere oppbyggelege og styrke trua for dei frelste, og vekkingsmøte som retta seg mot dei uomvendte. Med jamne mellomrom kom det vekkingspredikantar som var rekna som særleg dyktige til å nå dei ufrelste med Guds ord og hjelpe dei til å bekjenne synder og omvende seg. Me lærte tidleg at evangelisering var det viktigste me også kunne gjere i møte med samar, jødar, muslimar eller heidningar i Afrika, så vel som skulekameratar. Det var jammen ikkje lett å finne høve til å snakke om Jesus med gutegjengen i gata, så der kom eg sørgeleg til kort.

Når det var vekking vart flokken på bedehuset utvida og fornya. Det vart telt opp kor mange som hadde kome fram, lagt seg på kne, blitt bedt for og «tatt imot Jesus». Enkelte år var det felleskristne vekkingsaksjonar, på bedehuset, i store møtetelt eller i kyrkja, med karismatiske tilreisande predikantar.

På 60- og 70-talet var det lite fokus på «mobbing». Min generasjon vart plaga, bada i snøen eller jult opp. Ein kunne bli plaga for alt; å vere bedehusunge var ikkje noko unntak. For å bli singla ut hjalp det på å vere over middels flink på skulen eller kome frå ein heim der det ikkje var så mykje fokus på å kle opp ungane i siste mote. Det kunne vere krevjande i friminutta og på heimveg, særleg i siste del av barneskulen og på ungdomsskulen. Me var opplærte til å snu det andre kinnet til og ikkje ta igjen. Så eg beit i meg det som råka meg. Men eg var ikkje åleine, hadde gode vener rundt meg og såg ingen grunn til å ta avstand frå noko eller nokon for å bli akseptert eller skjerma.

Det var andre grunnar til at eg etter kvart tok sjølvstendige val og la bedehuset bak meg. Eg vart vel litt tenåring, og «ulydig», allereie som 11-12-åring. Frå då av blei det mest speiding, og etter kvart ungdomsklubb og Ten Sing på Fredheim. I ungdomslaget og KFUM var det meir opning for livsglede og alle kulturuttrykk. Blikket var retta meir utover enn innover. Det var mindre skam og sjelegransking. På Fredheim kunne eg vere del av mi eiga samtid, som jamnaldringane mine, og ikkje leve i ein alvorstung vaksenkultur. Det var befriande å få vere eit heilt menneske, og bli akseptert som den eg var og som god nok.

Det har vore, og er framleis, eit djupt kulturskilje i mange lokalsamfunn. I Ulstein er skiljet markert med to forsamlingshus, på kvar si side av kyrkja, og det går snart 150 år attende i tid. Det var rett nok ein del vaksne i min oppvekst som både møtte opp på bedehuset, i kyrkja og på Fredheim.

I Ulstein fekk den frilynte ungdomsrørsla aldri fotfeste. Me hadde ei Ynglingeforeining (seinare Ulstein kr. Ungdomslag) som nok var kulturopen frå starten, og som etter kvart slo seg saman med det kortliva frilynte ungdomslaget «Kolmila» og opna endå meir opp for radikale straumdrag i samtida. Sjølv i dag er det mykje i samfunnsutvikling og politikk som har sitt opphav i og kan forklarast med dette skiljet mellom bedehusa og ungdomshusa, anten dei var frilynte eller kristelege.

Eg hadde omsorgsfulle og gode foreldre, så eg hadde ein god barndom, men foreldra mine hang ikkje heilt med. Det var mange fine folk i miljøet på bedehuset, men dei mest konservative kom frå ei anna tid og høyrde til ein kultur som på mange måtar var lukka mot si eiga samtid. Det var og er mange som dei. Foreldra mine slutta aldri å bekymre seg for om eg var «frelst», og ynskte nok at eg skulle ha funne min plass på bedehuset.

Den store fordelen med å vakse opp i bygdebyen var at det var andre vaksenpersonar, lærarar og foreldre, som hadde rom og overskot til å gi denne ungen del i det han ikkje fekk heime.

Dette er mine minnebilete frå ein oppvekst på bedehuset. Slik var det for meg den gongen – og for nokon er det kanskje mykje godt slik framleis.