Minne frå barndom under krigen

«Me vart litt skeptiske då ein tysk soldat kom opp mot oss – eg forstod ikkje kva han sa, men han klappa meg på hovudet, og tårene trilla. Dei vaksne fortalde at han sa: ‘Stakkars barn, stakkars barn.’ Så fortalde han at han hadde familie og ei slik jente i Tyskland som han ikkje hadde høyrt frå på fleire år. Me tykte synd i han.»

Etter at tyskarane kom til Dragsund og Garnes tidlegare i krigen, hadde vi eit greitt forhold til dei. Dei var stadig å sjå rundt husa våre og i terrenget. Når det var dårleg ver, stod dei ofte i ly ved kjellardøra vår, men vi ungane var ikkje redde dei. Når det var skeiseis på vatnet, var dei der i lag med oss. På nokre plassar på vatnet var isen tynnare enn elles, og der hadde vi fått streng beskjed om å ikkje gå – men tyskarane hadde ikkje fått med seg det.

Ein gong var det ein av dei som var på veg bort på det farlege området, og vi ropte og skreik at han ikkje måtte fare dit, men han forstod ikkje og gjekk like etter gjennom isen. Heldigvis var der fleire vaksne, og dei fekk tak i ein gummibåt – kvar no den kom ifrå – og klarte å få mannen på trygg grunn.

Men tilbake til denne spesielle dagen. Etter å ha prata med bestemor og tante Solveig ei stund, gjekk eg vidare til skulen i Haddal. Det var strålande fint ver, men eg frykta alltid å gå gjennom Haddalura, der det var dårleg og svingete veg. Eg høyrde stadig stein som rumla oppe i ura – verst var det når geitene var der og hoppa frå stein til stein, men det var vel helst mindre steinar dei løyste ut. Denne dagen kom eg nok litt for seint til skulen. Vi hadde vårt «klasserom» i lisjesalen på ungdomshuset. Eg hugsar ikkje om det berre var 1. klasse som var der, eller om det var fleire klassar i same huset. Men det viste seg at det ikkje gjorde noko denne dagen, for skulen vart avlyst – alle samla seg utanfor skulen. Lærarane våre var Kåre Garshol og Ole Vik.

Haddølingane kikra og såg at det var mykje oppstyr på Garnes. Etter ei stund vart me sende heim, men eg nekta å gå heim.

Eg gjekk saman med Anlaug, som budde i huset før Haddalura. Nedanfor huset deira sette vi oss på ein stor stein og åt skulematen vår. Vi leika nok der ei stund, men eg vart veldig glad då eg såg Erling kome gåande inn gjennom Ura og skulle hente meg.

Når me kom nesten heim, hadde tyskarane sett opp nokre store bukkar med piggtråd kveila mellom, over vegen og i terrenget. Me kraup under for å kome oss forbi.

Seinare var det visst lagt ut miner òg ved desse sperringane. Det første eg såg når eg kom opp til huset, var senga mi som stod utanfor saman med den elektriske komfyren – som var heilt ny.

Far Sigurd, som var smed i ei smie på Brandal dit han vekependla, hadde fått vite om hendingane tidleg om morgonen, og hadde sykla heim til Garnes. Han var komen heim då vi kom frå skulen.

No starta dramatikken for oss som budde nærast Dragsundet. Gamlehuset og nyehuset vårt og Iver og Hanna sitt hus på andre sida av vegen skulle overleverast til tyskarane. Seinare tok dei òg huset til Signe og John Alme. Ingvald Garnes kom med hest og kjerre og lasta på det dei kunne og køyrde til Ingvaldgarden for å lagre tinga der. Vi fekk to timar på oss til å tømme husa for det vi ville ta med. Fleire av naboane kom med trillebårer og hjelpte til med å få vekk mest mogleg. Det som stod igjen etter to timar, skulle tyskarane ha. Det var sjølvsagt begrensa kva ein fekk med seg på to timar frå tre hus. Vi hadde masse material liggande sidan huset ikkje var ferdig innreidd. Mellom anna var loftet ikkje gjort noko med. Materialen fekk vi naturlegvis ikkje med oss.

Siste gongen me var innom huset før vi flytta, sat tyskarane der med store støvlar og smidde av svære spekeskinker – slik mat hadde ikkje me sett på mange år. Nokre av dei syntest sikkert synd i oss, for dei gav oss mykje drops. Men me ville ikkje ha dei, så me gjekk ut på haugane og kasta dei så langt ut på sjøen me klarte – det var til og med fylte drops, men ingen av oss smakte dei.

Vi flytta til Ingvaldgarden. Ingvald var far til Ingolf, og dei budde der Henning Ingolfsson har blikkenslagarverkstad i dag. Der budde me truleg i to dagar. Så flytta me ut i Botnen, der me fekk bu med Oline Garnes. Me hadde eit lite kjøken, ei stove der eg og foreldra mine sov, og to skråkott på loftet der Erling og Haldor sov.

Iver og Hanna fekk bu med Nutta Osdal, som var søstera til Hanna. Det var Hanna som ordna det slik at vi fekk bu med Oline og mora Anna. Mannen til Oline hadde kome vekk på sjøen nokre år tidlegare, slik at ho og mora budde åleine i lag med to etter kvart vaksne born, Johannes og Aslaug.

Me hadde det fint i Botnen. For meg var det fleire jamnaldrande venninner å leike med – det var Ragnhild, Laura, Ingunn og Kristine. Så var det ei frå Garshol, Marie, som vart kalla Vesla.

Me gjekk inn på Kvalneset og kjøpte mjølk hos søstrene Marie og Jakobine, som var tantene til Kvalnes-Per som seinare overtok der. Når vi var og kjøpte mjølk litt før jul, opna dei ei luke i kjøkkengolvet og henta opp krumkaker frå ein jordkjellar eller noko slikt.

Dei hadde nok fått tak i mjøl og baka til jul – det var ikkje alle som kunne det under krigen.

Når me budde i Botnen, fekk eg ikkje lov til å gå heilt til Haddal på skule, men Haldor og Erling gjorde det – til fots, naturlegvis. Eg gjekk på Hasund skule ute på Sundgotane. Der hadde eg Alfred Garshol og Bjarne Alme til lærarar. Der gjekk eg frå mars 1943 til våren 1945.

Far Sigurd Dimmestøl var frå Skogstranda på Dimnøya, eller berre Stranda som vi sa, så vi var mykje der. Eg minnest spesielt ein gong heile familien med mange av søskenbarna var der og spadde torv ein fin vårdag, stilt og fredeleg. Historiebøkene fortel at dette var 1. juni 1944 – ein fin dag, og mange var ute og stelte i hagane eller dreiv med torvspading for å ha brensel.

Plutseleg kom det ein forferdeleg smell, og vi følte at jorda rista. Kristian sprang opp på haugen for å sjå om der var noko å sjå – og der oppdaga han ein enorm røyksopp over Gurskøya. Det viste seg seinare at det var ein båt med 3000 tonn ammunisjon som hadde gått i lufta etter eit alliert flyangrep.

Det kan vel seiast at det vart eit avbrot i torvspadinga medan vi stod der og grubla på kva dette kunne vere.

Frigjeringsdagen

Når vi fekk vite om frigjeringa 8. mai 1945, håpte vi å få flytte raskt tilbake til huset vårt på Garnes. Truleg var det 9. mai at vi var mange born og ungdomar samla på ein av steingardane langs vegen i Botnen for å sjå når tyskarane forlet området.

Det kom ei rekkje med lastebilar lasta med soldatar på lasteplanet.

Men då me fekk kome inn i huset vårt, fekk me nok eit lite sjokk. Huset var rasert innvendig, med fleire hol i golvet som dei hadde bora for å få vatnet ned i kjellaren når dei tømde vasspøser utover golvet for å «vaske». Det var mykje styr å reparere skadane, både ute og inne. Der var til dømes kulehol i fleire dører og veggar, loftstrappa var øydelagd, og til og med opp gjennom taksteinane hadde dei skote hol.

All materialen som låg lagra og skulle brukast til å gjere ferdig loftet, var borte. Det viste seg at tyskarane hadde brukt det til ved.

Det var eit forferdeleg styr å gjere reint – ned gjennom hola i golvet hang det «taumar med guffe» etter at dei hadde tømt vasspøser utover og kosta vatn og «skit» ned gjennom hola dei hadde bora. Kjellaren såg ikkje ut. Og det var ikkje så mykje hjelp å få. Vi fekk 400 kroner i erstatning totalt. Pengar var no ein ting, men det var nærast umogleg å få tak i material og byggevarer i åra etter krigen.