Harald Notanes

Når avreisetida var komen møttest dei på Eggesbø for å stele båten Merkur. Men noko som kunne føre dei rett i døden var om nokon oppdaga at båten var teken og melde ifrå til lensmannen. Då drog tre av mennene med øks for å kutte kabelen ved telegrafbygninga, slik at all kontakt mellom Eggesbø og tysk og norsk politi var kutta.

Når alt var klart var dei blitt forsinka og dei kunne ikkje starte motoren før dei var inne i Røyrasundet i frykt for at støy frå motoren skulle avsløre dei. Det bar mot møtestadane, først var dei innom Dimnaneset før dei skulle ut i Ulsteinstranda og plukke opp nokre fleire.

Men før dei reiste frå Dimnaneset hadde dei sett båten M/K Eros som hadde vore fortøydd like ved Merkur, fare oppover mot Ulsteinvik. Dei frykta at det var ein rapportør som skulle varsle om tjuveriet. Dei måtte kome seg fort frå land og til Langevåg, dei fekk ikkje tid til å hente dei som låg og venta på fluktbåten i Ulsteinstranda. (Ulstein, 1999)

Her låg blant anna Ragnar Ulstein, som blei ein kjent krigshistorikar, ifølge mi andrehands kjelde.

Dei la ut på ei flukt vestover mot Shetland, men reisa viste seg å skulle ta mykje lengre tid enn forventa, då det viste seg at ingen av dei kunne å navigere. Turen vart lang og mangelen på mat og drikke gjorde det vanskeleg å halde motet oppe. Dei kjende på tomme magar, spesielt dei som hadde vore sjøsjuke og hadde tømt seg heilt. To karar tok seg opp på dekk i desperasjon og skulle heise opp sjøvatn for å drikke det, men dei vart bitne fast til rekkverket til dei ga seg. (Rabben, 1987)

Reinert Hatlø hadde begynt å føre dagbok og skriv 18.mars:

«Tørsten er håplaus, og mange taper modet. Skipperen kan ikkje navigere … og andre lyt ta styringa. Vi skulle hatt land i sikte, men berre ville havet tåmar seg opp framfor oss. Vi slæst om fløyteboksene og smakar ikkje dei turre brødskivene». (Ulstein, 1999)

22. mai kjem dei over ein skoddebanke og dei som har vore masse på sjøen påstår at det er land å finne. Dei set kurs og etter kvart kjem det som viste seg å vere eit engelsk sjøfly over dei og la ut ei røykstripe for dei til å følge inn mot land. Det viste seg at dei hadde komne til Vesterøy på Orknøyene. Dei hadde vore ute i 5 døgn, noko som er 4 døgn lengre enn turen normalt ville ha vore. Når dei kom over til dei allierte, blei dei avhøyrt og bakgrunnssjekka før dei blei sett til teneste. Til å begynne med hadde dei vanskeleg for å tru at dei hadde reint mel i posen og var allierte som ville melde seg til teneste, fordi kysten var teppebelagt med miner og berre lokale kjente området. Dei hadde derfor tvil til dei og kunne ikkje tru korleis dei hadde klart å komme seg til land. Dei hadde hatt «drit flaks, drit flaks, drit flaks!» som ein av offiserane sa til dei. (Ulstein, 1999)

Harald og Henry Ulstein som var i motorrommet vart sendt vidare til London med eskorte, for vidare internering og forhøyr. Der var dei i 14 dagar. I London fekk gutane velgje kva teneste dei ville gå inn i. Harald valde marinen og var motormann på Motortorpedobåtar (M.T.B) nesten gjennom heile krigen. (Norsk senter for krigsseilerhistorie) Han var lengst på MTB 711 og hadde totalt 77 turar fram og tilbake til Noreg med ulike oppdrag, alt frå sabotasje til etteretning .

I boka Stormen og Lagunen (Ulstein, 1999), har eg også lese om hendelsen på Dragsund som mi andrehandskjelde (Garshol, Axel personleg kommunikasjon, 16.februar 2024) også kunne fortelle om frå Harald sitt perspektiv. I London visste dei at Syvdsfjorden var brukt som konvoihamn og at tyske fort låg innover langs fjorden frå Stad. Desse visste dei var vanskelege å komme seg forbi utan å utløyse alarmen. Likevel var det i London og Shetland lagt ein plan om å sende ein MTB-styrke innover fjorden for å angripe den tyske konvoien, ved å ta ei anna rute enn ein normalt ville gjort for å ta seg inn til Syvdsfjorden. Dei hadde nemleg tenk å ta seg inn gjennom ein skjergard i Herøy, gjennom Dragsundet som skil Gurskøya frå Hareidlandet, på skrå over Rovdefjorden og vidare mot Syvdsfjorden. For å utføre dette og lukkast var dei avhengige av to ting. Å ha ein kjentmann som kunne landskapet og området, og at brua ikkje hadde fiendtlege vaktstyrkar. Planane la dei i tru om at der ikkje var vakter, og kjentmann blei maskinmannen Harald Notanes som var oppvaksen på Dimna og lommekjent i Dragsundet. 23. mars 1943 kom MTB-ane 627 og 618 innover frå havet ved Nerlandsøy. 627 låg fremst og på brua sto Harald med skipssjefen og speida. I boka Lagunen og stormen, har Ragnar Ulstein vore i samtale med Harald og han siterer:

«Vi gjekk med sakte fart inn Røyrasundet. Frå no av var det eg som var kjentmann. Det var rart då vi passerte Dimnavika. Eg såg rett heimatt på Notaneset.» (Ulstein, 1999)

Dei la til kai og skulle gå til brua for å opne henne, Harald og femten kommandosoldatar. Før MTB-ane la til kai hadde Harald bedt om å få kontakte land og orientere seg om eventuelt vakthold, men fekk avslag av styrkesjefen.

Harald og kommandosoldatane tok seg til brua, og Harald oppdaga at den elektriske straumen var slått av slik at han måtte slå over ein hendel og bruke sveiva for å opne brua. Medan han heldt på med det, høyrer han ein av soldatane rope om at det kjem folk. Han såg ut og trudde han såg ei kvinne med kåpe komme gåande.

«– Eg ropte haldt! Men personen kom rett mot. Eg ropte igjen, utan at personen reagerte. Brått såg eg at månen skein i ein stålhjelm. I brøkdelen av eit sekund såg eg tydeleg kva som sto framføre meg: Ein tysk soldat med gevær i reim over skuldra» (Ulstein, 1999)

Soldaten løfta geværet sitt, men kom ikkje lengre før Harald som sjølv hadde automat, reagerte lynkjapt. Han skaut og treff begge to. Den eine mista livet medan den andre blei hardt skadd, MTB-ane hadde ingen tap. Dei returnerte til båtane og for ut på havet igjen tilbake mot Shetland. Eit underleg fenomen er at mor has den kvelden sat i stolen sin og sov, då ho høyrte ein høg dur frå båtane som for i full fart utover i havgapet. Ho vakna til og sa at der for han Harald, ho meinte at ho kunne kjenne det på seg. Og det stemte. Allereie dagen etter vart det opprusting i vakthaldet på Dragsundet. Dei blei talde 34 mann, blant dei tre underoffiserar og ein offiser. Det la eit tretti meter breitt minefelt tvers over gardane på Garnes og eit liknande på andre sida av sundet. Samt ei 25 mm panservernkanon blei satt opp i retninga der MTB-ane hadde kome. (Ulstein, 1999) I etterkant av krigen er det også blitt satt opp eit minnesmerke på Dragsund om denne hendinga.

Sjølv om krigen var over bestemte Harald seg for å stå lengre i teneste og hjelpe til med å rydde norskekysten for minene som engelskmennene hadde lagt igjen. Han var ifølge

Krigsseilerregisteret om bord på den amerikanske minesveiparen, UUS NYMS 380. (Norsk senter for krigsseilerhistorie) I 1945 8. mai dagen dei Nazi-tyske militær- styrkane kapitulerte, opplevde dei at den eine båten (NYMS 382) blei torpedert, først trudde dei at dei hadde treft ei mine, men det viste seg å vere ein tysk ubåt som gjorde sitt siste støt. I det augeblikket kunne Harald innrømme at tårene rann i fortviling. Han var også med utanfor Oslo på veg inn mot Horten for å minesveipe og bane veg for kongens heimkomst, då han kom med båten HMS NORFOLK og gjekk i land 7. juni 1945.

Krigen hadde fleire konsekvensar som ramma ikkje berre Harald, men heile familien. Familien kjente på sorg og frykt då Harald var ute ettersom dei ikkje visste om han levde eller ei. Som straff for at han hadde valt å kjempe med dei allierte og reise over Nordsjøen vart far hans Rasofiel Gerhardsen Dimmen, arrestert 19. juni 1941 og satt inne på Grini fangeleir frå 23. juni 1941 til 25. juni 1942 med fangenummer 279. (Fanger.no) Medan han sat inne lagde han som tidsfordriv nokre tørkeholdarar som framleis finst og bildet viser.

Axel Garshol, (personleg kommunikasjon, 16. februar 2024) mi andrehands kjelde og medlem av historielaget fortel i samtale om Harald si påverking psykisk i etterkant av krigen, han vart sensitiv for høge lydar og kvapp til når nokon lagde smell liknande lydar. Harald følte også på skam over å ha påført dei andre i familien lidingar med sine handlingar. Når han var komen på land igjen i Ålesund og dimittert, trengde han tid for seg sjølv og akklimatisere seg, han var ikkje i stand til å sjå vanleg folk i augene og snakke til dei på ein normal måte.

Han budde på eit hotell i Ålesund og medan han var der hadde han sett far sin både ein og to gongar gå rundt på kaia og leite etter son sin. Men ikkje før tredje gongen han observerte han klarte han å samle motet til å møte han, dette har han sjølv fortalt med tårer i augene til mi andrehands kjelde Axel Garshol. Han har altså sjølv uttrykt at han var langt nede etter krigen, det var fram til han møtte mi oldemor Sigrid, som han meinte hadde berga han.

I etterkant og under krigen fekk han medaljar for si teneste og har i etterkant av krigen personleg møtt Kong Haakon, Kong Olav og Kong Harald. Han fekk blant anna tildelt Krigsmedaljen 24. mars 1944 for fortenestefull innsats i den Kongelege Norske Marine under krigen. Og Kong Haakon VIIs 70-årsmedalje som blei tildelt alt norsk personell i dei væpna styrkane som var i Storbritannia på kongens 70-årsdag 3. august 1942. (Norsk senter for krigsseilerhistorie)

Han hadde også eit ordtak som han ofte brukte når han prata om krigen. «Krig er krig» sa han, eg trur det er eit ordtak som har fått han gjennom krigen og som har gjort at han klarte å leve med handlingane sine. Krig er eit grusomt fenomen som ein ofte berre knyttar til vold, våpen, bombing og død. Men krig er eit fenomen det ligg utruleg mykje meir bak. Det ligg både fordommar, politikk og ueinigheiter om makt i grunnmuren, men også heilt vanlege menneske som får liva sine øydelagt, blir tvinga til å ta andre liv og utøve handlingar som verdiane deira eigentleg strittar imot.

Det trur eg er det viktigaste å hugse på når vi snakkar om krig. Vi må bli meir bevisste på at krig er langt ifrå svart kvitt, det er komplisert og har utruleg mange ulike sider og skjebnar.

I 2019 skreiv Kjell Garnes om då krigen kom til Garnes 23. mars 1943. Dei to bileta nedanfor er henta frå denne artikkelen.